Quyền công dân trong thực tế ở Việt Nam
Nhân
Khánh, thông tín viên RFA
2013-03-22
Quyen_cong_dan_trong_thuc_te_o_VN.mp3 

Công an Hà Nội ngăn cản người dân
biểu tình chống Trung Quốc hôm 09/12/2012.
AFP
Quyền công
dân là quyền lợi rất quan trọng đối với người dân một đất nước,
quyền này luôn được ghi nhận một cách trang trọng trong bản Hiến pháp
mỗi quốc gia. Liệu giữa lý thuyết và thực tế ở Việt Nam có khoảng
cách nào không, các công dân ở quốc gia này đã nhìn nhận và suy nghĩ
như thế nào về các quyền của mình?
Tác
động của chính quyền
Khi bàn
luận về quyền công dân tức đã đề cập đến vấn đề người dân thực hiện
quyền lực của mình, thông qua các hình thức dân chủ trực tiếp và dân chủ đại
diện, nhằm tác động không chỉ đến cơ quan dân cử mà còn qua các đơn vị nhà
nước khác.
Được hỏi
có suy nghĩ như thế nào về quyền công dân, ông Nguyễn Lân Thắng, một
facebooker nổi tiếng trong cộng đồng cư dân mạng Việt Nam cho chúng tôi
biết:
“Tôi
nghĩ rằng đây là một câu hỏi, từ trước đến nay, có rất nhiều người
khi có những bức xúc, khi có các vấn đề thì lúc ấy người ta mới
đặt câu hỏi. Chứ tự quyền công dân cũng giống như quyền con người, đây
là các quyền tồn tại hết sức là tự nhiên. Thế cho nên để định
nghĩa về quyền công dân, tôi nghĩ là sẽ tìm được rất nhiều ý kiến.
Nhưng trước hết, quyền công dân là những quyền của chúng ta có ý
kiến và có tham gia với nhà nước ở trong một xã hội.
Có những người trong lòng có suy
nghĩ cụ thể, nhưng người ta không dám phát biểu lên những ý kiến của
mình, vì họ lo sợ những sự đàn áp.
Nguyễn Lân Thắng
Đó là
sự lựa chọn của mỗi người, tùy theo trình độ nhận thức, tùy theo
quan điểm… Và thậm chí là tùy theo sự tác động của chính quyền đối
với người dân. Bởi vì có những người trong lòng có suy nghĩ cụ thể,
nhưng người ta không dám phát biểu lên những ý kiến của mình, vì họ
lo sợ những sự đàn áp.”
Quyền công
dân được hiểu theo nhiều cách khác nhau, do đó trước cùng một sự
việc, các công dân sẽ có những biểu hiện không giống nhau. Cũng câu
hỏi được hiểu như thế nào về quyền công dân, ở góc độ khác, một
phụ nữ không tiện nêu tên ở Hà Nội cho biết:
“Thực ra
đối với tôi hay có lẽ, đối với rất nhiều người dân ở Việt Nam, khái
niệm quyền công dân cũng rất là mơ hồ. Bởi vì cũng chẳng có ai được
dạy trong trường phổ thông hay ở đâu đó; hay được phổ biến trên phương
tiện truyền thông về quyền công dân là gồm những thứ gì. Cho nên
chúng tôi chỉ biết là chúng tôi phải có một cái quyền rất chung
chung thôi, chứ còn nói một cách chặt chẽ thì khó phát biểu được
quyền công dân – nó là cái gì.
Trong
Hiến pháp có nói một vài những cái quyền, nhưng cái quyền ở trong
Hiến pháp đấy có gọi là quyền công dân hay không; hay ngoài ra nó còn
có những quyền gì khác nữa thì chúng tôi cũng không được biết một
cách rõ ràng.”
Một
khái niệm trừu tượng
Người dân biểu tình bị công an ngăn
chặn tại góc đường Điện Biên Phủ, Trần Phú - Hà Nội hôm 22-07-2012. File photo.
Quyền công
dân trong thực tế được thể hiện qua nhiều hình thức cụ thể, như:
quyền tự do ngôn luận, quyền lập hội, quyền cư trú, quyền đi lại, quyền
được biểu tình.v.v. Nếu không được áp dụng vào đời sống thường
nhật, quyền công dân chỉ còn là một khái niệm trừu tượng. Sự việc
này đồng nghĩa với trạng thái giá trị dân sự cơ bản của con người bị
trắng trợn tước đoạt. Liên hệ với một hoạt động bày tỏ quyền công
dân, ông Nguyễn Lân Thắng cho biết thực tế đang diễn ra ở Việt Nam, như
sau:
“Giữa
quyền công dân và quyền biểu tình, thì quyền biểu tình chỉ là một
phần nhỏ trong quyền công dân thôi. Ở Việt Nam, quyền biểu tình hoàn
toàn đang bị nhà nước ngăn cấm bằng rất nhiều hình thức; từ biện
pháp đe dọa cho đến việc ban hành những văn bản trái với Hiến pháp,
để ngăn chận một trong các quyền công dân đó.”
Xem ra các
quyền hiến định của người dân có vẻ bị hạn chế bởi các văn bản pháp luật
có giá trị thấp hơn Hiến pháp. Để hiểu rõ hơn, chúng tôi được người
phụ nữ Hà Nội ẩn danh tiếp tục cho ý kiến:
“Tôi
thấy là từ xưa nay ở Việt Nam, người dân đều quen như thế rồi. Không
mấy ai giở quyển Hiến pháp ra để mà đọc. Cho dù là có đọc đi chăng
nữa thì cũng không hiểu rằng là đem kiến thức đấy ra áp dụng trong
cuộc sống hằng ngày, liệu phỏng có hiệu quả gì hay không. Cho nên
không có mấy ai vận dụng đến Hiến pháp.
Gần đây
người ta cũng nói nhiều đến Hiến pháp, đến quyền và nói nhiều đến
những quốc luật. Nhưng như mọi người cũng nhìn thấy là các cơ quan,
các bộ ngành đưa ra những luật nọ luật kia. Chẳng hạn như vừa rồi,
đội mũ bảo hiểm dởm ra ngoài đường thì sẽ bị phạt; hoặc ngày
trước có lần quy định ngực lép thì không được đi xe máy; hay gần đây,
những anh công an bụng phệ thì không được đứng đường để làm giao
thông… Những quy định như thế, thực ra chẳng ai hiểu là vậy thì chúng
có hợp với những quyền của họ hay quyền của công dân hay không.”
Hiện tượng
lạm quyền nảy sinh trong xã hội xuất phát từ nguyên nhân thiếu tôn
trọng pháp luật của nhiều cơ quan chức năng, song mặt khác, sự tồn
tại của hiện tượng này còn là hệ quả của tình trạng thiếu hiểu
biết về chính trị xã hội từ không ít người dân hiện nay. Tuy nhiên,
theo ông Nguyễn Lân Thắng, nguyên nhân không chỉ đơn giản là như vậy:
Chỉ có được thông tin khi có sự
trao đổi, tranh luận; có sự bàn bạc. Thế bây giờ một chủ đề bị nhà
nước ngăn cản việc trao đổi, làm sao mà mọi người dân có thể có
thông tin.
Nguyễn Lân Thắng
“Điều
này là hoàn toàn chính xác. Ngay như tôi là một người sinh ra và lớn
lên ở miền Bắc xã hội chủ nghĩa, gia đình tôi có bố mẹ đều là
đảng viên. Lớn lên, tôi được đi học ở Việt Nam, từ tiểu học lên đến
đại học. Tất cả những điều mà trong những năm gần đây, ở Việt Nam nảy
ra những tranh luận và thảo luận các vấn đề chính trị xã hội, dần
dần tôi mới được biết. Những người không có điều kiện học rộng thì
chắc chắn khó có những hiểu biết về chuyện ấy.
Bởi vì
toàn bộ các phương tiện truyền thông, báo chí là do nhà nước kiểm
soát. Họ không bao giờ đề cập các vấn đề tranh luận về chính trị
xã hội, không bao giờ đưa ra các tranh luận về chủ đề chính trị xã
hội. Người ta chỉ có được thông tin khi có sự trao đổi, tranh luận;
có sự bàn bạc. Thế bây giờ một chủ đề bị nhà nước ngăn cản việc
trao đổi, làm sao mà mọi người dân có thể có thông tin, có hiểu biết
về vấn đề đó được.”
Thừa nhận
hiện tượng lạm quyền xảy ra trong xã hội, một phần xuất phát từ sự
thiếu hiểu biết về pháp luật của người dân. Người phụ nữ ẩn danh
Hà Nội còn cho biết cảm nghĩ về những áp lực thường trực trong
cuộc sống thực tế như sau:
“Sự
hiểu biết về pháp luật của người dân còn rất là ít. Bởi vì một
thời gian rất là dài trong đời sống hằng ngày, các cơ quan nhà nước
cứ đưa ra các quy định một cách tùy tiện, người dân thì cứ cam chịu
nghe theo. Thành ra người dân nghĩ rằng, dù có viện vào luật nào thì
cũng không đem lại hiệu quả gì. Nên người dân không có thói quen là
kiểm tra xem những điều quy định đó có phù hợp hay không.”
Một khi
người công dân không nhận thức rõ được quyền của mình thì sẽ khó
tránh được tình trạng bị các cơ quan công quyền thao túng. Trong quá
trình quản trị xã hội, ngoài chức năng điều tiết vận hành các hoạt
động quốc gia, cơ quan công quyền còn phải có trách nhiệm thực hiện
và bảo vệ quyền của các công dân.