VIỆT
NAM -PHỎNG VẤN -
Bài đăng : Thứ sáu 27
Tháng Chín 2013 - Sửa đổi lần cuối Thứ sáu 27 Tháng Chín 2013
Nhà báo Phạm Chí Dũng: Phong trào dân sự tại Việt Nam đã chín muồi
Nhà báo, tiến sĩ Phạm
Chí Dũng
RFI/Capdevielle
Tại Việt Nam vào tháng 8/2013, luật gia Lê Hiếu Đằng đã đề xuất
việc thành lập đảng Dân chủ Xã hội, chấm dứt sự độc quyền của đảng Cộng sản
Việt Nam về chính trị. Ý kiến này được nhiều người ủng hộ và thảo luận sôi nổi.
Đến cuối tháng 9/2013, một tuyên bố về các quyền dân sự và chính trị do một
nhóm trí thức vốn là những người khởi xướng Kiến nghị 72 phổ biến trên mạng.
Chúng tôi đã đặt câu hỏi
với nhà báo tự do, tiến sĩ Phạm Chí Dũng tại Thành phố Hồ Chí Minh về các vấn
đề trên.
|
|
Nhà báo Phạm Chí Dũng - Saigon
27/09/2013
by Thụy My
|
|
RFI
: Kính chào nhà báo Phạm Chí Dũng,
rất cảm ơn anh đã nhận trả lời phỏng vấn RFI Việt ngữ. Thưa anh, ở Việt Nam
đang diễn ra những cuộc tranh luận về việc nên lập đảng chính trị mới hay theo
phương thức xã hội dân sự nhằm cải thiện không khí dân chủ. Quan điểm của anh
như thế nào ?
Nhà
báo Phạm Chí Dũng: Theo quan điểm của cá
nhân tôi, ngôi nhà nào cũng cần phải có móng. Xã hội dân sự với các phong trào
của nó sẽ mang tính thiết thực hơn là mô hình đảng phái độc lập còn khá mơ hồ ở
Việt Nam.
Lịch sử Việt Nam đã trải
nghiệm không biết bao nhiêu lần về chuyện thừa thãi lòng nhiệt huyết nhưng lại
thiếu tính hành động. Một đảng Dân chủ Xã hội hay nhiều đảng phái khác có thể
được khởi xướng, thậm chí có thể hình thành ít nhất trên danh nghĩa mà không bị
nhà cầm quyền cô lập, trong bối cảnh tác động về dân chủ và nhân quyền của cộng
đồng quốc tế đã trở nên mạnh mẽ hơn hẳn nội lực phản ứng của chính quyền. Tuy nhiên,
ai cũng biết rằng muốn hoạt động được, và hơn thế là triển khai thành công tính
tư tưởng cùng phương châm hành động của nó, tổ chức đảng lại cần phải có lực
lượng.
Cho đến nay, lực lượng
cho một đảng phái vẫn là một câu hỏi để ngỏ trong lòng những người nhiệt thành
muốn thay đổi nhưng chưa biết làm thế nào. Thậm chí để tiến hành một cuộc cách
mạng xã hội, người ta cần phải đổi mới chính mình trước khi bàn đến việc thay
đổi người khác.
Khác hẳn với định chế
đảng phái chính trị, xã hội dân sự với các phong trào dân sự không nhắm đến một
cuộc tranh đua, giành đoạt về quyền lực đối với chính thể đương nhiệm. Đặc biệt
trong bối cảnh thể chế chính trị một đảng được coi là “duy nhất” ở Việt Nam,
mối lo về cạnh tranh chính trị càng trở nên nhạy cảm và quá khó xử.
Với sứ mệnh được mặc
định của mình, xã hội dân sự chỉ nhằm làm cho chính quyền nhận ra được những
sai lầm trong chính sách và quá trình thực hiện chính sách, từ đó tiến hành hủy
bỏ hoặc điều chỉnh những chính sách, nhân sự thực hiện, làm gần gũi và đồng cảm
hơn giá trị “của dân, do dân và vì dân”.
Ôn hòa, bất bạo động,
tránh đổ máu là những đặc trưng trong phương pháp hoạt động của xã hội dân sự
và các phong trào dân sự. Chính phương châm này đã loại trừ tâm trạng lo lắng
đầu tiên của những người muốn tham gia phong trào dân sự là liệu họ có bị sách
nhiễu hoặc thậm chí bị bắt bởi những hoạt động thuần túy xã hội của mình.
Cũng cần nhắc lại ngay
sau đề xuất thành lập đảng Dân chủ Xã hội của ông Lê Hiếu Đằng vào tháng
8/2013, nhiều trí thức đã nổi lên tranh luận về câu hỏi “Thời cơ đã chín
muồi chưa?”. Nhưng ngay lập tức, những người khác hỏi lại “Thế nào là
chín muồi?”.
“Chín muồi” cũng vì thế
đã trở thành lời thách đố lớn nhất nếu thiếu người khởi xướng có uy tín và năng
lực hành động. Và cho dù có được người khởi xướng thì lại thiếu lực lượng điều
hành và cốt yếu hơn thế nữa là không có nổi lực lượng thừa hành.
Nhưng dễ dàng hơn nhiều
so với mô hình đảng phái chính trị, hoạt động của phong trào dân sự với mục
tiêu xã hội có thể được chấp nhận ở mức khiêm tốn, tự lượng sức mình và thỏa
mãn nhiều hơn hẳn những điều kiện về “chín muồi”.
RFI
: Như vậy theo anh đang có những điều
kiện nào cho sự chín muồi của một phong trào dân sự ở Việt Nam?
Với tôi thì rõ ràng đó
là nhu cầu xã hội, yêu cầu của nhân dân.
Câu trả lời rõ rệt nhất
cho độ chín muồi đến thời điểm hiện tại vẫn là “lòng dân”. Nước lên thuyền lên,
nhưng nước xuống thì thuyền cũng phải xuống theo – Nguyễn Trãi đã dạy như thế
và cũng có không biết bao nhiêu bài học lịch sử nhưng lại không được thấm nhuần
vào những cái đầu đặc sệt lúc nào cũng chỉ nghĩ đến quyền và tiền.
Kinh tế lụn bại, tham
nhũng ghê rợn chưa từng thấy, xã hội nhiễu nhương đạo lý, chính trị bất nhất
đạo đức, tình cảm của người dân chuyển từ bức xúc đến phẫn nộ rồi tràn sang
phẫn uất. Trong bối cảnh đó u uất đó, những người muốn có một sự thay đổi lớn
lao về thể chế chính trị không phải là ít.
Xã hội dân sự là một
trong những phương cách tốt nhất để tạo nên sự thay đổi cấp thiết ấy.
Hãy làm sao để người dân
nhận ra rằng được sinh ra từ lòng xã hội dân sự, các phong trào dân sự không
phải là một khái niệm cao siêu mà giai cấp nông dân và công nhân không thể với
tới được.
Ngược lại, hoạt động dân
sự trong xã hội dân sự là những gì thiết thân và gần gũi nhất với đời sống dân
sinh, nhằm hỗ trợ giải quyết một cách thấu tình đạt lý những bức xúc của dân
chúng liên quan đến nhiều chủ đề thiết thực trong hiện tồn Việt Nam như Hiến
pháp, tham nhũng, đất đai, môi trường, biển đảo, quyền lợi người lao động, thị
trường, các chính sách công bất hợp lý…
Có quá nhiều những vấn
đề cần phải giải quyết trong bối cảnh chính quyền không có đủ năng lực và ngày
càng mất đi sự công tâm cần có, để bảo đảm việc chấp nhiệm một cách công bằng.
Đó cũng chính là nhu cầu xã hội đang nảy sinh trong lòng xã hội Việt Nam đương
đại, đòi hỏi phải có những tác động phi chính phủ, tức hoạt động nằm ngoài
khuôn khổ của đảng và chính quyền, giúp cho người dân nhận thức được bản chất
của những mâu thuẫn, khó khăn, xung đột và tìm cách giải quyết phần nào những
mối nguy đó.
Có một ví dụ điển hình
là vào giữa năm 2013, một tác động ngoại biên đã gây dấu ấn đáng kể đối với
giới doanh nghiệp ở Việt Nam. Đó là vụ cáo buộc của Tổ chức phi chính phủ lớn
thứ hai trên thế giới – Global Witness - đối với Tập đoàn Hoàng Anh Gia Lai về
những khuất tất của tập đoàn này liên quan đến đất đai, môi trường và điều kiện
sống của nông dân ở Campuchia. Cho tới nay, vụ việc này dù chưa có đáp số cuối
cùng, nhưng rõ ràng hình ảnh của Hoàng Anh Gia Lai đã bị giảm sút khá lớn không
chỉ trong thương trường nội địa, mà cả trên thương trường quốc tế. Với lý do
đó, chắc chắn những dự án mà Hoàng Anh Gia Lai đang tiến hành ở Campuchia và
Lào sẽ phải được chính tập đoàn này điều chỉnh sao cho bớt bị dư luận phản ứng.
Cũng có hàng ngàn ví dụ
tương tự trong hai mươi năm qua ở Việt Nam, kể từ thời điểm bắt đầu đường
parabol hướng lên của thị trường bất động sản và kéo theo rất nhiều vụ thu hồi
đất không thỏa đáng, trái pháp luật và sau này là bất chấp đạo lý đối với nông
dân. Tất cả những mâu thuẫn đó đã tích tụ đủ dày để biến thành ý thức phản
kháng của một bộ phận nông dân bị mất đất, biến họ thành dân oan và tạo nên mối
xung khắc, dẫn tới xung đột với giới quan chức chính quyền tại nhiều địa
phương. Vụ việc thu hồi đất hết sức bất công tại huyện Văn Giang, tỉnh Hưng Yên
năm 2012 mà hậu quả còn kéo dài đến nay là một bằng chứng điển hình. Chính những
xung đột đó đang rất cần đến sự giúp đỡ của các tổ chức dân sự có kiến thức về
pháp luật và lòng trắc ẩn với đồng loại.
Hoặc với vụ chôn thuốc
trừ sâu xuống lòng đất của một doanh nghiệp ở Thanh Hóa có tên là Nicotex Thanh
Thái bị phát hiện vào tháng 9/2013, người dân đã có đủ bằng chứng, báo chí và
dư luận phẫn nộ, song các cơ quan chức năng vẫn trù trừ một cách rất đáng nghi
ngờ. Vì sao vậy? Phải chăng đã có những mối quan hệ khuất lấp nào đó giữa thủ
phạm gây án ung thư cho người dân địa phương với một vài cơ quan hay những quan
chức nào đó? Điều rõ ràng là nếu vụ việc này xảy ra ở những nước phát triển và có
xã hội dân sự trưởng thành như Mỹ hay Anh, Pháp, chắc chắn các tổ chức phi
chính phủ đã không để yên, cho dù nhà chức trách địa phương có tìm cách bao
che.
RFI
: Theo nhận xét của anh, thì thái độ
và cách hành xử thường bị chỉ trích là vô cảm của chính quyền đã tác động đến
tâm lý người dân như thế nào?
Tác động một cách tiêu
cực ! Ở Việt Nam, trong khi vai trò độc đảng đã đi vào lối mòn và gây ra nhiều
hậu quả về đặc quyền và đặc lợi, tình trạng hoàn toàn thiếu đối trọng chính trị
và vai trò của xã hội dân sự đã kéo theo tình trạng thiếu minh bạch trở thành
một cố tật, và cố tật này xem ra rất khó được chữa lành. Luôn đứng gần chót
bảng tổng sắp các nước có độ minh bạch thấp nhất của Tổ chức Minh bạch Quốc tế,
giới quan chức Việt Nam từ nhiều năm nay đã ép tính minh bạch ngược chiều với
đà tăng vọt lợi nhuận của các nhóm lợi ích độc quyền về xăng dầu, điện lực, các
nhóm lợi ích thị trường như bất động sản, chứng khoán, và các nhóm lợi ích
chính sách như Vinashin và Vinalines.
Dù chẳng hề có một con
số khảo sát hay điều tra nào từ phía các cơ quan nhà nước, nhưng bằng vào quá
nhiều phản ứng xã hội đã dồn dập xảy ra ở Việt Nam, đặc biệt là vụ một người
dân là Đặng Ngọc Viết xả súng trả thù cán bộ quản lý đất đai ở tỉnh Thái Bình
vào tháng 9/2013, rõ ràng tâm lý phản kháng của một bộ phận dân chúng đang có
chiều hướng vượt qua lằn ranh sợ hãi và có thể biến thái thành hành vi mất kiểm
soát.
Đặc thù tâm lý trong xã
hội Việt Nam là lòng dân càng bất mãn thì phản ứng của người dân càng lúc càng
trở nên thiếu kềm chế. Trong một số vụ viêc mấy năm gần đầy, đã xuất hiện dấu
hiệu vượt khỏi tâm lý kềm tỏa sợ hãi để bước đến tâm trạng phản kháng, thậm chí
sẵn sàng đối đầu, cho dù đó chỉ là hành động đối kháng tự phát chứ không được
tổ chức. Có thể nêu ra hàng loạt vụ việc người dân phản ứng về đất đai ở nhiều
địa phương như Nam Định, Bắc Giang, Hưng Yên, Nghệ An… và ngay tại ngoại thành
Hà Nội, rất gần với tổng hành dinh của Chính phủ và Bộ Chính trị của Đảng. Vụ
Đặng Ngọc Viết chính là một điển hình cho lòng phẫn uất đã biến thành tự phát
vô cảm đến mức bất chấp của dân oan, đối diện với thói vô lương tâm của giới
quan chức địa phương.
Hoặc vụ Mỹ Yên và cách
hành xử “côn đồ hóa” của những người bị người dân cho là thẻ ngành không mang
sắc phục, đã làm dấy lên làn sóng phản ứng có khuynh hướng “tử vì đạo” của vài
trăm linh mục và nửa triệu giáo dân vùng Nghệ An, cùng lòng hiệp thông chưa
từng thấy giữa các giáo phận trong cả nước. Sau vụ tranh chấp đất đai tại nhà
thờ Thái Hà ở Hà Nội vào năm 2011, có thể nói vụ Mỹ Yên chỉ thiếu chút nữa đã
thổi bùng ngọn lửa đối đầu công khai và sẵn sàng chết vì đạo của giáo dân đối
với chính quyền địa phương, mà rất có thể dẫn tới hậu quả không thể nào lường
hết nếu xung đột tiếp tục leo thang.
Mà các tôn giáo và giới
tín đồ lại là một thành tố không thể thiếu của xã hội dân sự. Trong lịch sử,
các tôn giáo ở Việt Nam như Công giáo, Phật giáo, Tin lành, Cao đài, Phật giáo
Hòa hảo… đã đóng góp cho xã hội nhiều giá trị tinh thần lẫn vật chất cho người
dân, đúng với tiêu chí cho người nghèo và vì người nghèo. Vậy nếu những hoạt
động từ thiện xã hội của các tôn giáo bị ngăn cản và bị cấm đoán thì sao? Lẽ tự
nhiên, đó chính là lúc bản thân các tôn giáo và cả những giới không tôn giáo
thấy cần phải hòa quyện với nhau để đấu tranh đòi lại sự công bằng, ít nhất là
công bằng cho đúng với những mỹ từ “tốt đạo đẹp đời” hay “kính Chúa yêu nước”
mà Nhà nước ưa phô diễn.
Nhức nhối xã hội và
những tiền đề hỗn loạn xã hội - điều kiện cần cho xã hội dân sự hình thành – đã
hội tụ đủ, thậm chí tràn ứ. Vấn đề còn lại chỉ là các phong trào dân sự ở Việt
Nam sẽ khởi sự như thế nào mà thôi.
RFI
: Theo anh thì xã hội Việt Nam đã có
những tiền đề nào cho phong trào dân sự?
Có thể xem phong trào
phản biện Bauxite từ năm 2007 là tiêu điểm đầu tiên mang dấu ấn của nhóm trí thức
xuất thân từ lòng đảng, nhưng đậm nét cách tân và có quan điểm cách mạng hơn
nhiều so với những lề thói cũ. Công cuộc phản đối dự án khai thác bauxite của
Trung Quốc cũng có thể có ý nghĩa không kém thua so với 11 cuộc biểu tình chống
sự can thiệp của Bắc Kinh vào Biển Đông vào năm 2011. Một trong những biểu hiện
hiệu quả và bền vững nhất mà nhóm trí thức phản biện Bauxite đã làm được là duy
trì được trang mạng Bauxite Vietnam tồn tại trong suốt 5 năm qua, cho dù phải
chịu không ít áp lực từ phía chính quyền và ngành công an.
Đến đầu năm 2013, nhóm
Kiến nghị 72 sinh ra và phát triển tại Việt Nam lại là một hiện tượng có vẻ như
đột biến, nhưng thực chất là tuân theo đúng quy luật biện chứng “lượng đổi dẫn
đến chất đổi”. Sau nhiều năm không nhận ra một sự thay đổi và cải thiện đáng kể
nào từ phía đảng và chính quyền, giới trí thức bất đồng tiên phong đã phải chỉ
thẳng một điều cốt tử: một khi nền chính trị Việt Nam không có đối trọng - được
thể hiện bởi những lực lượng vật chất - những chính sách bất hợp lý về tư tưởng
và bất công về quyền lợi của nó chỉ có thể dẫn dân tộc đến hố sâu phân hóa và
tự triệt tiêu động lực tiến bộ. Có thể coi sự hình thành của “Kiến nghị 72”
liên quan đến điều 4 Hiến pháp là dấu mốc cực kỳ quan trọng cho việc khởi xướng
tiền đề của hoạt động xã hội dân sự ở Việt Nam trong tương lai.
Sau “Kiến nghị 72”, một
số blogger trẻ cũng đã khởi phát phong trào 258 – một hoạt động mà về hình thức
chỉ là tiếp xúc và trao bản tuyên bố phản đối điều 258 Bộ luật hình sự cho các
cơ quan đại diện ngoại giao nước ngoài và một số tổ chức nhân quyền quốc tế,
nhưng thực chất là bày tỏ thái độ phản đối công khai đối với chính quyền theo
tinh thần minh bạch hóa và tác động thay đổi chính sách của xã hội dân sự.
Cũng chủ yếu từ năm 2011
đến nay, hoạt động truyền thông xã hội tại Việt Nam đã hình thành một cách dày
dạn và tỏ ra can đảm hơn hẳn hoạt động thông tin lề trái ở Trung Quốc. Số người
viết ngày càng nhiều, nhưng quan trọng hơn, số bài viết có chất lượng và có sức
lan tỏa, tính kết nối với hệ thống truyền thông quốc tế ngày càng tăng. Truyền
thông quốc tế lại tác động đến nhiều tổ chức nhân quyền quốc tế và chính phủ các
quốc gia hàng đầu về dân chủ và nhân quyền, tạo nên hiệu ứng tác động ngược lại
đối với nhà cầm quyền ở Việt Nam.
Chính hiệu ứng “trong ra
ngoài vào” như vậy đã thực sự làm nên một đối trọng về áp lực dư luận đối với
hệ thống báo đảng, khiến cho các cơ quan tuyên giáo từ trung ương đến địa
phương không thể xem thường truyền thông xã hội. Trong một số trường hợp liên
quan đến “Kiến nghị 72”, hai vụ tuyệt thực của Cù Huy Hà Vũ, Điếu Cày Nguyễn
Văn Hải, vụ bắt rồi thả Phương Uyên, đề xuất thành lập đảng mới của ông Lê Hiếu
Đằng…giới báo chí lề đảng đã phải chọn cách đứng trước vành “đối chất” thay vì
phẩy tay bỏ qua vào những năm trước.
Truyền thông xã hội lại
là một thành phần đương nhiên của xã hội dân sự. Đó cũng là lý do để có thể tạm
thời kết luận rằng một phần quan trọng và có thể có tính quyết định của xã hội
dân sự đã manh nha và đang dần khởi sắc ở Việt Nam, cho dù chân đứng của nó có
lẽ còn khá lâu nữa mới vững chắc và đồng vị tại một điểm thống nhất nào đó.
RFI : Thưa anh, đối với sự hình thành
xã hội dân sự ở Việt Nam. yếu tố nào mang tính quyết định : yếu tố đối nội hay
đối ngoại?
Nội lực tất yếu là yếu
tố quyết định trong dài hạn. Nhưng trong ngắn hạn, điều kiện sơ sinh cho xã hội
dân sự lại đến từ cộng đồng quốc tế và trào lưu dân chủ hóa trên thế giới.
Nhìn sâu vào bản chất,
tình hình chính trị ở Việt Nam vào năm 2013 đã thay đổi khá nhiều so với những
năm trước, tuy chỉ là một sự thay đổi rất kín đáo mà không dễ nhận ra và càng
khó để lượng định. Tuy nhiên, nếu hệ thống lại những hoạt động đối ngoại giữa
Việt Nam với các quốc gia như Mỹ, Pháp, Anh, và với cả công đồng Công giáo
Vatican, có thể thấy là một độ mở chính trị dường như đã được nhà nước Việt Nam
cam kết với quốc tế, dẫn đến kết quả tuy chưa khả quan, nhưng đã có nét đột
biến từ việc bất ngờ thả nữ sinh Phương Uyên ngay tại tòa án Long An – sự kiện
diễn ra chưa đầy một tháng sau chuyến đi Washington của ông Trương Tấn Sang.
Xu hướng đối ngoại và
góc mở đối nội cũng cho thấy nếu vào tháng 8/2013, ông Lê Hiếu Đằng và nhóm
cộng sự bền tâm và có đủ lực lượng để lập nên chính đảng Xã hội Dân chủ, sự
việc chưa từng thấy này cũng khó tạo ra một cái cớ đủ tính pháp lý để chính
quyền phản ứng mạnh mẽ, tức có thể bắt giam hoặc đàn áp những người khởi xướng
lập đảng.
Hướng mở về đối ngoại
kéo theo độ mở về chính trị và cho thấy chưa bao giờ từ năm 1975 đến nay, Nhà
nước Việt Nam lại “cần” đến cộng đồng quốc tế như bây giờ. Nhu cầu thiết thân
về quyền lợi và quyền lực như thế đang liên quan trực tiếp đến các chủ đề hấp
dẫn như Hiệp định đối tác kinh tế xuyên Thái Bình Dương – TPP, và cả lời hứa
hẹn về “đối tác chiến lược toàn diện” từ phía người Mỹ, trong đó trước mắt là
một vài động thái liên minh quân sự giữa Việt Nam và Hoa Kỳ để giảm thiểu tác động
rất tiêu cực từ người bạn láng giềng tham lam có truyền thống ở phương Bắc.
Một động thái khác đáng
chú ý sau cuộc gặp Obama – Sang, vào ngày 27/8/2013, phái đoàn Việt Nam tại
Liên Hiệp Quốc đã công bố 14 lời hứa về nhân quyền của chính phủ Việt Nam trước
chủ tịch Đại hội đồng Liên Hiệp Quốc, trong đó có cam kết đầu tiên và quan
trọng nhất: “Thông qua các chính sách và các biện pháp để đảm bảo tốt hơn tất
cả các quyền căn bản về kinh tế, xã hội, văn hóa, dân sự và chính trị theo
thông lệ quốc tế đã công nhận”.
RFI
: “Thông lệ quốc tế đã công nhận” có thể hiểu là Công ước quốc tế về
các quyền dân sự và chính trị, công ước quốc tế về chống tra tấn…
Vào cuối tháng 9/2013,
một tuyên bố về các quyền dân sự và chính trị đã được nhóm trí thức độc lập,
cũng là những người khởi xướng “Kiến nghị 72”, phổ biến trên mạng.
Hiển nhiên là những tiền
đề đầu tiên của xã hội dân sự đang hình thành ở Việt Nam, trong bối cảnh Nhà
nước Việt Nam đang dần phải chấp nhận những giá trị phổ quát về nhân sinh, nhân
quyền và dân chủ của cộng đồng quốc tế. Đó cũng là lý do để có thể cho rằng đã
có những tín hiệu cho thấy một số lãnh đạo của đảng và chính quyền, tuy chưa
công khai biểu hiện quan điểm vì lý do chưa muốn hoặc vẫn bị áp lực bởi “chủ
nghĩa kinh viện tập thể”, vẫn đang có xu hướng “xoay trục” sang phương Tây và dần
chấp nhận đường hướng một mô hình xã hội dân sự nào đó trong tương lai cho Việt
Nam, với vai trò nhà nước pháp quyền đang được đặt ra và có giá trị tối thiểu
như một cụm từ mang tính thời thượng.
Sau chuyến đi của Chủ
tịch nước Trương Tấn Sang đến Washington vào tháng 7/2013 và tiếp theo đó là
chuyến đi của Thủ tướng Nguyễn Tấn Dũng đến Paris và New York vào tháng 9/2013,
tín hiệu về xu hướng “xoay trục” như thế ngày càng lộ diện.
Đó cũng là lý do để có
thể cho rằng tỉ lệ thuận với khuynh hướng “xoay trục” sang phương Tây, một nhận
thức mới mẻ đang dần hình thành trong não trạng của một số lãnh đạo cao cấp:
trong tương lai gần, một lực lượng trí thức có tính độc lập tương đối với hệ tư
tưởng của đảng, có thể là cần thiết được duy trì mà không bị sách nhiễu hoặc
bắt bớ, với mục đích tạo nên một ráng hồng dân chủ nào đó cho khuôn mặt của chế
độ, cũng là nhân tố có thể mang lại thiện cảm với các tổ chức và quốc gia trên
thế giới quan tâm đến vấn đề dân chủ, nhân quyền và xã hội dân sự ở Việt Nam.
Trong trường hợp cần thiết, lực lượng trí thức độc lập này cũng có thể là cầu
nối trong – ngoài để một số quan chức cao cấp Việt Nam “dễ ăn dễ nói” hơn với
các tổ chức quốc tế.
Tác động quốc tế và điều
được xem là “biến đổi khí hậu nội địa” chính là điều kiện cần và cực kỳ quan
yếu để các phong trào dân sự có thể thành hình thành khối ở Việt Nam, trong bối
cảnh được coi là “nhạy cảm” hiện thời mà không quá lo lắng về chuyện thành viên
của họ bị bắt bớ hay bị truy tố vì tội danh “lật đổ có tổ chức”.
RFI
: Làm thế nào để các phong trào dân
sự có thể được xây dựng nhanh chóng và lan tỏa được ở Việt Nam?
Khác rất nhiều với tính
chuyên biệt về tư tưởng và thành phần của đảng phái chính trị, phong trào dân
sự luôn là một định chế mở có tính hợp lý để có thể thu hút, quy tụ rộng rãi sự
đóng góp của các thành phần, không chỉ người dân mà còn cả trí thức và các quan
chức trong đảng – những người vốn đã ở thế “trung dung”, bức xúc với hiện tình
dân tộc và muốn tìm một con đường nào đó để đời sống của họ đỡ vô nghĩa hơn.
Một khi được hình thành,
các phong trào dân sự có thể là ngôi nhà của người nông dân, công nhân, tiểu
thương, và cả giới sinh viên đang muốn tìm một lối thoát để phụng sự dân tộc. Ở
nhiều nơi và vào nhiều thời điểm, xã hội đang chứng kiến hiện tượng “tụ tập
đông người”, từ các bà tiểu thương đến những nhóm sinh viên và trí thức, từ các
nhóm dân oan hàng ngày túc trực ở trụ sở công quyền đến những người công nhân
nhóm họp đòi quyền lợi về thu nhập… Tuy nhiên tất cả những hiện tượng tổ nhóm như
thế vẫn còn rất phân tán và mang tính tự phát, hoàn toàn có thể tan vỡ như bong
bóng xà phòng nếu không được định hướng và duy trì sự tồn tại.
Định hướng và những mục
tiêu thiết thân của xã hội dân sự cùng các phong trào của nó về dân sinh, dân
quyền, dân chủ và dân trí chắc chắn là sự gắn bó không thể tách rời đối với
quyền lợi của đại đa số người dân trong số 86 triệu dân số Việt Nam giờ đây. Số
còn lại, dù chưa có con số thống kê chính thức, nhưng có thể chỉ chiếm 10-15%,
là những người có bổng lộc thông qua phương tiện chức vụ, cùng những người giàu
có mà không muốn lâm vào tình thế rủi ro để đổi lấy sự minh bạch.
Nếu đại đa số nhân dân
được kết nối với nhau và được định hướng trong cuộc đấu tranh phản biện xã hội,
tính lan tỏa và sức ép mà các phong trào dân sự tạo ra sẽ được nhân lên gấp
nhiều lần. Ứng với những điều kiện ở Việt Nam và so sánh với kinh nghiệm đã
tích lũy ở Liên Xô cũ và nhiều nước Đông Âu vào thập niên 90, nhóm trí thức
phản biện độc lập có vai trò khởi phát, dẫn dắt, nhưng lực lượng trí thức trong
đảng và hệ thống nhà nước mới là nhân tố quyết định để tác động đối với đảng và
chính quyền, tạo ra một thay đổi đủ lớn về chính sách, con người và cả thể chế.
Ứng với tình hình Việt
Nam, một số đánh giá mang tính ước đoán cho biết hiện thời có ba nhóm quan điểm
chính. Nhóm thứ nhất gồm khoảng 30% trí thức trong đảng và nhà nước, bao gồm cả
quan chức, được xem là nhóm “trung thành” và có quyền lợi thiết thân với chức
vụ và các đặc quyền trong hệ thống. Ngược lại, nhóm thứ hai có khoảng 20% trí
thức trong các cơ quan nhà nước, không phải đảng viên hoặc vẫn là đảng viên,
nhưng có tư tưởng cấp tiến, muốn thay đổi, song chưa có điều kiện để thể hiện quan
điểm và hành động của họ. Nằm giữa hai khuynh hướng vừa đề cập là nhóm thứ ba
với khoảng 50% trí thức trong đảng và nhà nước- những người không gắn bó đặc
biệt với quyền lợi và chức vụ, mang quan điểm trung dung. Nếu thực tế gần đúng
với những tỉ lệ đó thì một xã hội dân sự được tổ chức tốt sẽ có thể thu hút đến
ít nhất phân nửa số trí thức đang làm việc cho hệ thống của đảng và nhà nước.
Muốn xã hội dân sự được
rút ngắn cung đường khởi động, yếu tố đoàn kết phải là con ngươi của phong trào
phản biện, phong trào dân sự và do đó của xã hội dân sự trong tương lai ở Việt
Nam. Tình trạng xa cách giữa nhóm trí thức phản biện độc lập với các trí thức
trong đảng và hệ thống nhà nước như hiện thời là yếu huyệt nguy hiểm nhất trên
con đường cải hóa các mục tiêu xã hội và chính trị, gây loãng tác động điều
chỉnh chính sách và càng làm cho đời sống dân tình trở nên khốn khó, bức bách
hơn.
Bức bách thách đố đối
với những người hoạt động dân chủ ở Việt Nam lại là phải tạo ra được bầu không
khí tranh luận thật sự dân chủ trong đa nguyên tư tưởng, gạt sang một bên những
đố kỵ, tị hiềm, ganh ghét hoặc nói xấu lẫn nhau – những biểu hiện vẫn luôn bị
coi là một thói xấu trong lịch sử văn hóa của người Việt.
Chỉ có đoàn kết mới làm
tăng được sức mạnh của những người muốn thay đổi và mới tạo ra được sự đổi
thay. Đoàn kết càng nhanh thì lộ trình ban đầu cho dân chủ Việt Nam sẽ càng
được rút ngắn, cho dù con đường dẫn đến sự thay đổi toàn diện vẫn còn rất lâu
dài.
RFI
: Trong hoàn cảnh Việt Nam, các phong trào dân sự có thể làm được
những gì thiết thực?
Có rất nhiều việc phải
làm. Hành động chính trị - xã hội là việc lên tiếng bảo vệ chủ quyền biển đảo,
hạn chế sự phụ thuộc của nền kinh tế và chính trị Việt Nam vào Trung Quốc; phản
biện chống tham nhũng và các nhóm lợi ích, nhóm thân hữu; thúc đẩy Quốc hội sớm
ban hành Luật biểu tình, Luật lập hội, Luật trưng cầu dân ý; thúc đẩy tiếng nói
của trí thức độc lập tại Quốc hội; thúc đẩy tính hợp hiến và hợp pháp hóa của quyền
tự do ngôn luận, tự do báo chí và tự do tôn giáo; phản biện đối với các điều
luật chính trị hóa hành vi phản phản biện như điều 79, 87, 88, 258 trong Bộ
luật hình sự; phản biện đối với điều kiện giam giữ phạm nhân trong các trại
giam; hỗ trợ tinh thần và vật chất cho các gia đình có người bị giam giữ, liên
quan đến yếu tố chính trị…
Còn hành động kinh tế -
xã hội là bảo vệ quyền lợi của nông dân trước hành vi trưng thu đất đai bất hợp
pháp và vô lối; phản biện đối với chủ đề sở hữu trong Luật đất đai và cơ chế
thu hồi đất đối với các dự án kinh tế - xã hội; bảo vệ quyền lợi của công nhân
và thị dân về điều kiện làm việc và an sinh xã hội; đấu tranh chống tác động
tiêu cực của một số doanh nghiệp đối với môi trường tự nhiên…
Thái độ lên tiếng của phong trào dân sự cũng không thể bỏi qua việc phản biện
đối với một số vấn đề kinh tế gay gắt như nợ công quốc gia; nợ và nợ xấu; tính
độc quyền của kinh tế quốc doanh và một số tập đoàn; ngân hàng; các thị trường
đầu cơ như vàng, bất động sản; những ngành có liên quan mật thiết đến người
tiêu dùng như điện, xăng dầu, nước…
Và để tự nâng mình lên,
các phong trào dân sự cũng phải phản biện với chính những tiếng nói phản biện
thiếu tinh thần xây dựng và đoàn kết trong giới hoạt động dân chủ ở Việt Nam và
hải ngoại.
RFI
: Tuy nhiên nhiều vấn đề mà giới trí
thức phản biện nêu ra cho tới nay vẫn có vẻ nặng về tính lý thuyết. Làm thế nào
để có được một phong trào dân sự có hiệu quả trong đời sống?
Dĩ nhiên phong trào phản
biện của giới nhân sĩ, trí thức và các phong trào dân sự phải cần thỏa mãn điều
kiện đủ là làm sao hình thành càng sớm càng tốt, chọn lựa những người đứng đầu
có uy tín và có năng lực hành động, đồng thời tạo dựng được nhân lực điều hành
và thừa hành để có thể tương tác với vận động xã hội và thích ứng với những ưu
thế mới trong tình hình mới.
Muốn đạt được các mục
tiêu chiến lược đó, trước mắt hoạt động của phong trào dân sự cần nhích thêm
một bước: không chỉ là diễn đàn trên mạng, mà phải hình thành các nhóm công
khai trong đời sống theo phương châm ôn hòa, bất bạo động.
Ngay từ bây giờ, đang
rất cần đến một sự kết nối có tính thành tâm, hữu dụng và bài bản giữa các nhóm
trí thức phản biện độc lập, trí thức trong đảng với các nhóm dân sự tiêu biểu
của nông dân, công nhân, tiểu thương, sinh viên, tín đồ tôn giáo trong nước,
cùng khối trí thức và kiều bào Việt Nam ở nước ngoài.
Cuộc hành trình của phản
biện xã hội và xã hội dân sự ở Việt Nam trong ít nhất 20 năm tới không chỉ là
một sự thay đổi về tương quan kinh tế - chính trị, mà còn là một cuộc cách mạng
về văn hóa và dân trí cho các tầng lớp nhân dân.
Hãy đừng nghĩ xã hội dân
sự phải là một cái gì đó to tát với những cuộc bàn luận bất tận về học thuật và
vĩ mô. Sau khi Diễn đàn xã hội dân sự của nhóm 72 ra đời, một blogger trẻ là
Phạm Lê Vương Các đã bày tỏ chút nuối tiếc: hàng trăm trí thức có tên tuổi đồng
ký tên ủng hộ diễn đàn này thực ra có thể làm được một điều gì đó xứng đáng hơn
là chỉ bàn luận. Trên mạng đã có quá nhiều diễn đàn, và giờ đây điều cần thiết
là hành động chứ không chỉ là nói. Một hành động rất nhỏ bé như hình thành một
phong trào nhặt rác ngoài đường phố có thể còn có ý nghĩa hơn cả việc ngồi bàn
luận chính trị theo cung cách salon…
Nhặt rác chính là một
hành động không thể thiết thực hơn trong nỗi bức bối hiện thời. Dù mới chỉ một
ít người nhặt rác, song hiệu ứng lan tỏa của đám đông sẽ khiến thay đổi về nhận
thức và tình cảm, để đến một lúc nào đó người dân và đảng viên sẽ ý thức về
việc cần phải quét rác như thế nào.
Với tôi, chúng ta, tất
cả các bạn hãy hành động, hành động và hành động! Vì dân sinh, dân quyền, dân
chủ và dân trí! Thay đổi của xã hội cũng là hệ quả cho phản biện và cơ hội cho
dân chủ. Phải thay đổi về não trạng để có thể cống hiến cho xã hội nhiều hơn
nữa. Phong trào dân sự và những điều kiện cho một xã hội dân sự ở Việt Nam đang
nằm trong xu thế và lộ trình khởi động trong 3-4 năm tới. Và nếu được tổ chức
tốt, phong trào này có thể góp sức cho xã hội về những triển vọng lạc quan trong
tương lai dài hạn của dân tộc.
RFI
: Xin rất cảm ơn nhà báo Phạm Chí
Dũng đã vui lòng nhận trả lời phỏng vấn của RFI Việt ngữ hôm nay.
