Cuba: Bước đầu tan rã của một Nhà nước toàn
trị
Jossé Manuel Prieto
|
|
|
Một người đánh giày đang
chờ khách trên vỉa hè.
|
Xin trân trọng giới
thiệu với bạn đọc bài viết đặc sắc của nhà văn Cuba Jossé Manuel Prieto. Sau
mười năm sống ở Mỹ, trở về thành phố quê hương La Habana, ông ngỡ ngàng nhận ra
- qua những chi tiết của đời sống thường nhật - một nhà nước sau gần 70 năm toàn
trị nay có vai trò ngày càng thu hẹp. Mô hình nào cho một Cuba đang hấp
hối, khi viện trợ Liên Xô từ lâu không còn, Venezuela nay cũng đang gặp khó
khăn, còn Trung Quốc làm ngơ không muốn cứu giúp đảo quốc xa xôi này ?
Cuba đang ở chân tường - đổi mới hay là chết !
Bài viết đăng trên tờ Letras Libres
(Mehico), được Le Courrier International dịch ra tiếng Pháp.
*
Tại đại lý du lịch ở Queens, khi mua vé
để đáp chuyến bay trực tiếp duy nhất nối liền New York – La Habana, tôi được
trao bản danh sách các sản phẩm được phép mang đến Cuba : 10 ký lô dược
phẩm và 20 ký thực phẩm miễn thuế hải quan. Cuba hiện vẫn đang bị Mỹ cấm vận
thương mại, chính những người Cuba sống ở hải ngoại đảm trách việc duy trì cuộc
sống bình thường cho đất nước.
Hôm khởi hành, tại sân bay tôi trông
thấy các hành khách tay xách nách mang. Không chỉ những gói hành lý lớn – theo
tôi hình dung thì bên trong là thuốc men và thực phẩm được phép – mà cả ti-vi
màn hình phẳng còn trong bao bì, các dàn máy nghe nhạc hi-fi và
dụng cụ điện gia dụng. Tờ La
Jornada cho biết, năm 2009, trong số 324.000 khách du lịch đến bằng các chuyến
bay trực tiếp từ Mỹ, có tới 95% là người gốc Cuba. Theo tính toán của nhiều nhà
kinh tế khác nhau, kiều hối của người Cuba hải ngoại gởi về mỗi năm hơn một tỉ
đô la, chiếm 35% ngoại tệ thu về của cả nước.
Món viện trợ này tuy vậy vẫn chưa thấm
vào đâu. Tôi đã đến với một La Habana gần như chìm sâu hoàn toàn trong bóng
tối. Ngã tư nổi tiếng giữa đường 23 và L, có thể được xem là một Times Square
của Cuba, vắng như chùa bà Đanh vào lúc 22 giờ đêm. Điều này mang lại một ấn
tượng buồn thảm, cứ như là đất nước vừa bị một thiên tai ụp xuống. Cảm giác bị
bỏ rơi và khủng hoảng sâu sắc bao trùm. Cuba đang thoi thóp.
Vài ngày sau khi tôi đến nơi, ngày
18/04/2011, đương kim Chủ tịch Cuba là Raul Castro cũng gần như có cùng một
chẩn đoán. Phát biểu trước Quốc hội, nêu lên thời điểm khó khăn mà đảo quốc
đang phải trải qua, ông cảnh báo : « Hoặc là chúng ta sửa đổi, hoặc như
thế là hết. Chúng ta không còn có thể đi men theo bờ vực thẳm, chúng ta sẽ chìm
đắm, và cùng chìm theo ta là nỗ lực của bao nhiêu thế hệ ».
Chắc hẳn là những triệu
chứng của cuộc khủng hoảng sâu sắc này đã hiện diện từ ít nhất hai chục năm
qua. Nhưng những gì đập vào mắt hôm nay, là khủng hoảng không phải nhất thời mà
chính từ cấu trúc. Không còn có thể tiếp tục đổ tội cho « blocus »
(cấm vận) của Mỹ, và sự sụp đổ của Liên Xô, mà là do hệ thống tệ hại.
Tháng 8/2010 chính Fidel Castro đã nhìn
nhận trong một cuộc đối thoại lạ lùng với Jeffrey Goldberg, phóng viên báo The
Atlantic, và chuyên gia Mỹ Julia Sweig : mô hình này không ổn. Cụ thể hơn,
ông nói : « Mô hình Cuba không còn tác dụng nữa, ngay cả với
chúng tôi ». Cần nhấn mạnh ở đây là Fidel không còn tố cáo sự dối
trá của đế quốc Mỹ, mà nêu ra một nguyên nhân nội tại. Bản thân điều này đã là
một sự kiện, xứng đáng được phân tích sâu hơn. Fidel muốn nói về mô hình nào ?
Đó là mô hình xô-viết công hữu hóa bắt buộc.
Kể từ cách mạng Cuba 1959, Nhà nước đảm
trách tất cả những gì mà các lãnh đạo trước đó làm không tốt. Liên Xô với những
thành công vang dội (như việc phóng hỏa tiễn Spoutnik đầu tiên vào năm 1957)
cho thấy chủ nghĩa xã hội là một con đường đầy hứa hẹn. Một con đường mang lại
những lợi ích lớn lao khi hoạt động trên nguyên tắc chính phủ độc đảng, hoàn
toàn không có đối lập, với một xã hội công dân chỉ là con số không.
Nay với chuyến trở về Cuba đầu tiên từ
mười năm qua, tôi có thể nhận ra những dấu hiệu đầu tiên của một tiến trình
ngược lại - những giai đoạn đầu của việc tháo dỡ cái nhà nước với những chiếc
vòi bạch tuộc này. Tôi quan sát sự thu nhỏ lại của nó. Đó là một hiện tượng có
thể nhìn thấy bằng mắt thường, một hiện tượng vật lý, như nước triều khi đột
ngột rút đi đã để lại những tàn tích phía sau.
Đó là thảm họa của một nền kinh tế bị
phá hủy, đất nước đắm chìm trong một cuộc khủng hoảng tài chính sâu sắc, trầm
trọng thêm bởi hệ thống phân lập hai loại tiền tệ. Đồng peso chuyển đổi được (chavito)
được xem là đồng tiền chính thức từ năm 2004, nhưng tiền lương được trả bằng
đồng peso nội địa hoàn toàn không có giá trị nào đối với bên ngoài. Tất cả nằm
trong bối cảnh dân chúng ngày càng bất mãn, và phái ly khai ngày càng mạnh hơn.
Thích ứng với thay đổi
Tôi mua tất cả các báo chí có trên quầy bán báo gần « casa particular »
(nhà trọ tư nhân) nơi tôi ở nhất. Sự quan tâm bất thường của tôi dành cho các
tờ báo và tạp chí mà hầu như không ai thèm đọc, đã tố cáo tôi ngay lập tức :
tôi là kiều dân ở nước ngoài. Tôi hỏi mua tài liệu mới nhất « Đề án các
đường hướng chủ đạo về chính sách kinh tế xã hội », nhưng đã hết. Ông già bán báo nói
với tôi : « Cả La Habana đang đọc cuốn đó ! ». Cuối cùng tôi cũng có được nhờ một ông
già khác nghe qua câu chuyện, đã nhượng lại cho tôi với giá gấp mười.
|
|
|
Đường
hướng chủ đạo về chính sách KTXH - best seller
|
Tập brochure 29 trang
nêu chi tiết 291 điểm sẽ được « cập nhật » trong mô hình kinh tế
Cuba. Nhật báo chính thứcGranma khẳng định, đây là kết quả của cuộc
thăm dò dân ý do Raul Castro đưa ra ngày 26/07/2007, qua đó « trên
4 triệu người Cuba đã đưa ra trên 1 triệu đề xuất ». Về cơ bản,
cụ thể là làm giảm béo cái nhà nước nặng nề này, giúp cho nó gọn gàng hơn, và
giảm bớt chi phí hoạt động.
Cuối cùng tôi đã hiểu được đằng sau các
ngôn từ văn vẻ của các Lineamientos - mà cả nước Cuba đều đọc
và tranh luận như là một tác phẩm best-seller, cơ bản là xác định cho được vai
trò mới của Nhà nước (được cho là sẽ giữ vai trọng tài thay vì cầu thủ ngôi
sao) trong khi vẫn không để mất vị trí chi phối chính trị. Đảng hiện tại của
chính phủ vẫn tiếp tục nắm quyền nhằm « bảo vệ thành quả cách mạng ».
Từ đó tôi kết luận rằng, thực ra
các nhà lãnh đạo đang tìm cách thích ứng với một sự thay đổi đã được khởi đầu
mà không có sự tham gia của chính phủ, nhưng là từ sáng kiến của nhân dân Cuba.
Giống như là một dòng sông quay về với cội nguồn. Hoặc có thể nói, giống như
trước cảnh tháo chạy tán loạn ở mặt trận tiền phương, bộ tham mưu đành tuyên bố
« rút lui có tổ chức ». CácLineamientos chỉ có
nhiệm vụ duy nhất là cứu vãn thể diện, kiểm soát tiến trình.
Cuộc sống dưới chủ nghĩa xã hội là một
trò mèo vờn chuột muôn thuở. Một bên là Nhà nước, bảo vệ một cách ích kỷ vai
trò nhân tố độc tôn của mình. Bên kia là trận du kích chiến không mệt mỏi của
các sáng kiến tư nhân và chợ đen – dòng sông mạnh mẽ này cuộn chảy dưới bề mặt
có vẻ liền lạc của đất nước, và bảo đảm phần lớn cho sự bình ổn. Nhà nước bèn
ấn định mục đích khoan các giếng phun để chạm được vào dòng chảy ngầm ấy, giúp
nó phun trào ra ngoài ánh sáng, dưới một dạng thức ít nhiều được điều khiển.
Không phải xếp hàng
Tôi vô cùng kinh ngạc, chẳng hạn, trước
số lượng thực phẩm được bán trên đường phố, so với nạn đói từng hoành hành
trong thời kỳ được gọi là « giai đoạn đặc biệt » (sau khi Liên Xô tan
rã, giai đoạn này đánh dấu các khó khăn kinh tế nghiêm trọng cho Cuba vì không
còn viện trợ). Trên đường San Rafael ở ngay trung tâm thủ đô, tại khu phố cổ,
tôi đếm được ít nhất mười điểm bán thức ăn, đa số nhận tiền peso Cuba. Và hầu
như không có ai phải xếp hàng, có lẽ là do giá cả khá cao. Các quầy hàng được
cung ứng dồi dào (ở Cuba thì mọi thứ đều phải hiểu theo nghĩa tương đối), và dù
giá bán đắt đỏ so với đại đa số người dân, các món hàng vẫn có người mua.
Dù sao đi nữa nguồn hàng tư nhân bổ sung
cho nguồn nhà nước đã giúp cho nhiệm vụ tìm kiếm cái ăn bớt khó khăn hơn. Cuba
phải nhập khẩu đến 80% lượng thực phẩm tiêu thụ, tương đương khoảng 2 tỉ đô la
mỗi năm. Việc phân bố đất canh tác (khoảng 3 triệu hecta, tức phân nửa diện
tích đất trồng trọt) đã bắt đầu từ năm 2007. Trả lời phỏng vấn tạp chíEspacio
Laical, nhà kinh tế trẻ tuổi Cuba, Pavel Vidal Alejandro nhấn mạnh, còn
phải hoàn tất việc « tách rời độc quyền nhà nước và tập trung cho
việc thương mại hóa nông sản ». Bởi vì chính tình trạng này chứ không
phải chứng thiểu năng hay trận bão nào đó luôn kìm hãm nhà nông Cuba chất đầy
vựa lúa.
|
|
|
"Bác"
Raúl Castro và thiếu nhi Hà Nội, ngày 8/7/12.
|
Sự biến mất của các cuốn sổ mua hàng tem
phiếu - giấc mơ vĩnh cửu của người dân Cuba - đã được loan báo. Ngày nay giấc
mơ ấy đã ở trong tầm tay. Không phải nhờ đã đạt được sự thịnh vượng kinh tế của « chủ
nghĩa xã hội phát triển »(như ở Liên Xô, theo như người ta nói là
không cần đến tem phiếu nữa), nhưng chỉ đơn giản là Nhà nước chẳng còn gì để mà
phân phối! Bodega (cửa hàng mậu dịch bán thực phẩm theo số mua
hàng) mà mỗi sáng tôi đều đi qua - có cái điện thoại công cộng trong tình trạng
hoạt động, nhờ tôi có thể gọi vài cuộc điện thoại - vẫn trống rỗng như hồi tôi còn
bé. Hồi đó mẹ tôi phải chiến đấu cật lực mới mua được tiêu chuẩn bánh mì, mà
chẳng bao giờ đủ để chia cả.
(LND: Nhân chuyến thăm Việt Nam của Chủ
tịch Cuba Raúl Castro, xin mời độc giả đọc tiếp bài phóng sự của nhà văn Cuba
định cư tại Mỹ, José Manuel Prieto, để hiểu thêm về Cuba dưới cái nhìn của
người trong cuộc. Một Cuba xã hội chủ nghĩa đang "giãy chết", buộc
lòng phải đổi mới).
Victor Fowler, người bạn văn chương mà tôi đến thăm khuya hôm đó trong
bóng tối và cơn mưa tầm tã đã nói: “Cho dù Cuba gắng sức ve vãn Trung
Quốc, Bắc Kinh vẫn không muốn tham gia duy trì quan hệ với một hòn đảo xa xôi,
như Matxcơva đã làm trước đó”.
Liên Xô, người chủ nợ hào phóng trong hơn ba mươi năm đã nuôi dưỡng cách
mạng Cuba với hàng tỉ đô la, đã qua đời vào năm 1991. Chỗ trống được Venezuela
thay chân, quốc gia này bán cho Cuba mỗi ngày 100.000 thùng dầu, để đổi lấy
dịch vụ y tế. Nhưng mô hình này cũng bắt đầu suy sụp do những sai lầm của Hugo
Chávez và tình hình phức tạp mà đất nước này đang gặp phải.
Vì thế mà các nhà lãnh đạo đành phải kêu
gọi đến chủ nợ cuối cùng, vốn luôn ở bên cạnh: đó là nhân dân Cuba. Trong suốt
nhiều thập kỷ, họ đã trói tay trói chân người dân, và nay thì quay về phía dân
chúng với tất cả sức mạnh thần thánh. Khởi đầu là với những người rời bỏ khu
vực nhà nước, nay không còn bị xem là những kẻ đầu cơ hay ăn bám nữa, nhưng lại
nhận được một danh hiệu hoàn toàn mới: cuentapropista (tư doanh).
Bởi vì đó là đấng cứu rỗi cuối cùng.
|
|
|
Một
chiếc Chevrolet đời 1957 trên đường phố La Habana.
|
Giai đoạn đầu tiên là công bố công khai một danh sách các ngành nghề
được cho phép, gồm 178 loại hoạt động, kể cả những nghề kỳ quặc nhất như nghề
làm hề, nghề bọc nút áo. Danh sách vẫn có vẻ thận trọng: một số nghề nghiệp
không được ghi vào. Chẳng hạn như bác sĩ hay lập trình viên, là những nghề được
cách mạng tài trợ trong quá trình học tập, hơn nữa các bác sĩ còn là một trong
những nguồn thu của đất nước. Cuba gởi đội ngũ quan trọng các “phái đoàn y tế”
đến Venezuela, và cả Nam Phi xa xôi, nước anh em Bolivia và các quốc gia khác
nữa.
Dù gì đi nữa, kế hoạch trên đã được tiến
hành trống giong cờ mở, và tờ Granma thông tin rằng ngay từ tháng 11/2010, đã
có 80.000 người Cuba nộp đơn xin giấy phép cuentapropista.Thấy tầm
cỡ của hiện tượng như thế, chính phủ loan báo sẽ nhập khẩu 130 triệu đô la hàng
hóa để thành lập một thị trường bán buôn, nơi các doanh nghiệp mới lập có thể
mua được những vật liệu cần thiết. Cũng không ngại tự mâu thuẫn, chính Nhà nước,
theo Lineamientos, chịu trách nhiệm ấn định giá cả và đánh thuế lợi
tức, với tỉ lệ mà một số người cho là quá cao, thậm chí có thể ảnh hưởng đến
tương lai tồn tại của các doanh nghiệp mới.
Các nghịch lý này được giải thích một
cách rất là ý thức hệ. Trong bài diễn văn đọc trước Quốc hội như đã dẫn, Raúl
Castro nói: “Không một người nào
nên nhầm lẫn: Lineamentos chỉ ra con đường hướng về tương lai xã hội chủ nghĩa
thích ứng với hoàn cảnh Cuba, chứ không phải hướng về quá khứ tư bản và tân
thuộc địa đã bị cách mạng đập tan. Đây là vấn đề kế hoạch hóa chứ không phải là
kinh tế thị trường, tạo nên đặc thù cho nền kinh tế chúng ta, và như
Lineamentos đã nói rõ tại điểm thứ ba của phần khái quát - việc tích tụ tư bản
bị cấm đoán”.
Xảo ngôn
Một biện pháp khác đương nhiên làm cho cả La Habana bàn tán xôn xao, đó
là các vụ sa thải. Cho đến cuối năm 2011, chính quyền phải nói lời từ biệt với
500.000 công chức, và con số này sẽ lên đến 1,3 triệu người trong vòng ba
năm. Thông tin trên đây đã làm tôi khiếp hãi khi đọc được ở New York, nhưng tại
Cuba, có hai điều làm cho tôi đặc biệt chú ý.
|
|
|
"Doanh nghiệp tư nhân" Raul Perez Sanchez, lương
hưu 8 đô la/tháng, bán đậu phộng rang.
|
Trước hết, không có ai trong số các bạn bè đông đảo của tôi làm việc cho
nhà nước cả, từ bạn học cũ cho đến những người gặp gỡ trên đường phố mà tôi đã
tranh luận. Tôi còn gặp một nữ bác sĩ đã bỏ việc để khỏi phải làm nghĩa vụ với
nhà nước và có thể đi nước khác sinh sống khi nào có thể đi được (các bác sĩ
buộc phải làm việc thêm 5 năm nếu muốn đi định cư).
Một điều nữa là tôi cảm thấy người dân
không quá lo ngại. Phải chăng đó là do lương bổng nhà nước hầu như chỉ là tượng
trưng, nên việc bị sa thải không còn mấy ý nghĩa. Số tiền lương chết đói từ nhà
nước, trung bình là 15 đô la một tháng, hầu như không tạo ra được sức mua nào.
Trong một nền kinh tế mà phí điện thoại
di động có thể lên đến 40 đô la một tháng – có 1 triệu chiếc điện thoại di động
tại Cuba – thì đương nhiên tiền bạc không đến từ Nhà nước. Một người bạn mà tôi
không nêu tên ở đây nói rằng, anh coi việc sa thải “như là một sự giải
thoát”, thậm chí như “một
cơ hội đối với nhiều người Cuba. Chủ yếu là Nhà nước thực sự để yên cho chúng
tôi được kiếm sống mà không chõ mũi vào”. Rời khỏi khu vực nhà nước
khá là phiêu lưu, nhưng lại được tự do hơn rất nhiều.
Ở đây cần phải nói một cách chính xác
hơn. Phải hiểu được ý nghĩa thật sự phía sau tất cả những gì nghe được hay đọc
được, tại một đất nước như Cuba: một “người thất nghiệp”thực ra
không thất nghiệp, một “cuộc biểu tình” không phải là biểu
tình mà là một hoạt động được chính quyền tổ chức. Vân vân. Danh sách còn dài.
Chủ nghĩa toàn trị, như Victor Klemperer (nhà ngôn ngữ học Đức chuyên về “ngôn
ngữ quốc xã”) đã giải thích rất rõ, bắt đầu trước hết với một sự đảo lộn về
ngôn ngữ so với thực tế.
Một sự xảo ngôn mà các blogger và báo
chí độc lập chiến đấu chống lại. Tôi theo dõi kỹ càng các blog viết từ Cuba,
đặc biệt là blog của Yoani Sánchez (desdecuba.com/generaciony), người từng là
khôi nguyên của nhiều giải thưởng, đã diễn dịch thảm họa Cuba với những từ ngữ
dễ hiểu. Thực sự làcuentapropista về thông tin, Yoani biết kể lại
một cách trung thực cuộc sống thường nhật của người dân Cuba. Theo thói quen,
người ta lên án ông là làm việc cho CIA, nhưng đó là những lời kết tội không
còn có ai tin nữa. Nhiều người đã hiểu rằng, bày tỏ sự bất đồng chính kiến
không có nghĩa là làm việc cho một cường quốc nước ngoài.
Tuy nhiên tác động của các blog vẫn còn
hạn chế. Tại Cuba, chỉ có 1,5 triệu người (tức gần 14% dân số) có thể truy cập
internet, và giá thuê bao thì khủng khiếp đối với những người không có phương
tiện vào mạng từ nơi làm việc. Ngoài ra tốc độ truy cập cũng vô cùng chậm – tôi
đã phải trả giá mới nhận ra được điều đó, khi muốn đọc mail tại phòng báo
chí Hotel Nacional. Thay vì truy cập trong công trình kiến trúc
tuyệt vời của thời đại vàng Cuba này, tốt nhất là đi ra ngoài vườn để chiêm
ngưỡng những chú công và nghe các nhạc công chơi những giai điệu cũ rích của Buena
Vista Social Club.
Tại đây tôi có hẹn với Orlando Pardo
Lazo, 39 tuổi, bạn của Yoani và cũng là một blogger - các bức ảnh của anh được
dùng để minh họa cho bài phóng sự. Nhà cựu khoa học này đã làm việc nhiều năm
tại cơ quan nghiên cứu khoa học của La Habana, về tái phối hợp các AND “để
chế tạo vắc-xin”. Anh cũng nói với tôi về những người “Phụ nữ Áo
trắng”, vợ của một số trong 75 nhà đối lập bị bắt giam trong “Mùa xuân đen” năm
2003.
Theo Orlando, quan trọng nhất là những
người phụ nữ đã phản kháng bằng cách biểu tình trên các đường phố La Habana
trong trang phục màu trắng, giơ cao những cành hoa lay-ơn, đã không bị người
dân đả kích mà thậm chí còn bắt đầu nhìn họ bằng cặp mắt đầy cảm tình. Số phận
dành cho người tù chính trị Orlando Zapata Tamayo, qua đời ở La Habana tháng
2/2010 sau thời gian dài tuyệt thực, đã gây nên một làn sóng phẫn nộ trên báo
chí thế giới và có thể là chất xúc tác ở trong nước.
Đối lập đang chờ thời
Hành động của các “Phụ nữ Áo trắng” và
cuộc tuyệt thực của Guillermo Farinas, sau này được tặng giải Sakharov, đã đóng
góp vào sự kiện các tù chính trị Cuba được trả tự do. Đồng thời cũng tạo điều
kiện cho công cuộc hòa giải của Giáo hội công giáo, và nhân vật được biết nhiều
nhất tại Cuba của Giáo hội là Đức Hồng y Ortega. Hơn năm mươi nhà đối lập trong
số các tù chính trị được nhà nước nhìn nhận, đã được gởi sang Tây Ban Nha. Tuy
vậy hiện nhà đối lập nổi tiếng nhất là Oscar Biscet, một bác sĩ 50 tuổi, vẫn
còn ở trong tù (thực ra ông được thả ngày 11/03/2011). Biscet cũng bị bắt năm
2003, là người sáng lập Quỹ Lawton vì nhân quyền, nhà đấu tranh chống phá thai
và có lẽ là nhà ly khai uyên bác nhất nước.
Orlando Luis Pardo Lazo nói với tôi: “Hiện nay chúng tôi đang
trong một tình trạng gần như là hưu chiến. Đó là điều quan trọng nhất. Cả hai
phe đang chờ đợi”.
Nếu bóng tối làm nản lòng, nó lại che khuất một hiện tượng mà vào ban
ngày có thể đập ngay vào mắt: sự đổ nát của thành phố. Bên ngoài khu phố cổ
được tân tạo (ở trung tâm thủ đô), nay có vẻ như một thành phố Disney có các
bảo tàng và nhà hàng bán tư nhân, sự điêu tàn của La Habana có thể trông thấy
một cách hiển nhiên.
Trên các tòa nhà nhô ra những phần phụ được xây dựng một cách thô thiển,
và hằng hà sa số những công trình che chắn mà tôi chưa từng thấy: không chỉ các
cửa số và ban-công đều được gắn các chấn song sắt, mà cả các cầu thang và cửa
chính. Tôi không thể không nghĩ đến một hiện tượng khác của sự thụt lùi của Nhà
nước trên toàn quốc: nơi nào mà vỏ bọc ổn định co lại, thì nơi đó các lực lượng
tiêu cực, bọn tội phạm được tự do hoành hành.
Thực tế là La Habana đầy dẫy những tin đồn về các vụ hành hung và cướp
giựt. Một trong số các vụ này làm tôi đặc biệt chú ý. Mẹ vợ tôi kể lại vụ một
nhóm người vũ trang tấn công một chiếc xe buýt và cướp toàn bộ tài sản của các
hành khách. Hết sức sợ hãi, bà nói thêm: “Y như ở Mêhicô”. Tin
đồn lan truyền mạnh mẽ cho đến nỗi bản tin thời sự của đài truyền hình nhà nước
hai ngày sau phải đính chính.
|
|
|
Xe
hơi cũ tư nhân dùng làm taxi ở Cuba
|
Tuy vậy La Habana vẫn còn an ninh hơn nhiều thành phố mà tôi đã sống
qua, hơn nữa lại còn có một ưu thế không thể chối cãi, đó là biển. Tôi lang
thang thật lâu trên con đường Malecón nổi tiếng dọc theo bãi biển, trước khi
bước lên một chiếc Oldsmobile đời 1956, tuy cổ lỗ sỉ, nhưng là phương tiện di
chuyển độc đáo của người dân La Habana.
Ở đây giao thông luôn là vấn đề: tôi trông thấy những đám đông chờ đợi ở
các trạm dừng, cho dù đã có những chiếc xe buýt mới được đưa vào lưu thông,
nhập khẩu từ Trung Quốc và có cả máy lạnh – một phép lạ! Tôi chưa bao giờ tin
được là lại có được tiến bộ như thế lúc tôi còn sống, trong một đất nước nóng
như thiêu như đốt. Trên thực tế, đó là những chiếc xe H (xe cá nhân được cấp
giấy phép chạy taxi tập thể), giúp cải thiện đáng kể phương tiện giao thông,
làm giảm đi áp lực cho hệ thống nhà nước, với số tiền khiêm tốn là 10 đồng peso
nội địa (tương đương 30 xu euro).
|
|
|
Một chiếc xe tải nhẹ được
dùng làm xe khách...
|
Bên cạnh tôi, ngồi phía sau chiếc Oldsmobile, hai cô gái có lẽ là khách
du lịch trò chuyện với nhau bằng tiếng quan thoại. Sự hiện diện của du khách
rất rõ nét ở La Habana. Theo báoJuventud Rebelde, từ tháng Giêng đến
tháng Mười năm 2010, Cuba đón tiếp khoảng 2 triệu khách– một kỷ lục lịch sử.
|
|
|
...Và
bên trong chiếc xe khách này, giờ cao điểm.
|
Nhưng thực ra, những người bạn đồng hành của tôi là các sinh viên Trung
Quốc, đến đây học tiếng Tây Ban Nha tại một trường đại học nằm ở ngoại ô La
Habana, tại Tarará. Một ngạc nhiên: tôi đã quên rằng Cuba còn là đất nước để du
học. Cho dù cuộc khủng hoảng dữ dội đang diễn ra trên đất nước, có trên 30.000
sinh viên ngoại quốc đang học tập tại đây, trong đó có khoảng một trăm thanh
niên Mỹ đang học y khoa ở Escuela Latinoamericana de Medicina. Tuy vậy Cuba
cũng đang thiếu giảng viên, và việc giáo dục không còn giống như thời tôi còn
trẻ (hơn phân nửa số bài giảng nay có thể tham khảo dưới dạng video.
Vừa nuối tiếc quá khứ, vừa muốn tìm tài liệu
cho cuốn sách đang viết, tôi đã đến ngôi trường mà tôi đã mài đũng quần trong
thập niên 70 xa xưa - trường Escuela Vocacional Lenin. Ngôi trường được xây dựng
giữa những vòm cây xanh nhiệt đới um tùm, theo khuôn mẫu xô-viết cái gì cũng vĩ
đại, có thể đón nhận 4.000 học sinh. Ngày nay trường chỉ còn là cái bóng của
thời xưa cũ, khi được ông Leonid Brejnev khánh thành vào năm 1974. Vào thời đó,
việc giảng dạy có chất lượng rất cao - tất nhiên là không thể thiếu hàng trăm
liều tuyên truyền ý thức hệ - và trong các điều kiện mà, ngày nay khi tôi đến
thăm khu nhà trọ và nhà ăn tập thể, thì tôi lại cảm thấy hồi đó thật là phong
lưu.
*
"Một Nhà nước toàn
trị sẽ chết đi như thế nào ? Cho đến nay, thế giới đã biết đến nhiều kịch
bản cho sự kết thúc này...Nếu tin vào các phóng sự về Việt Nam đăng trên báo
Granma, hay chuyến đi châu Á gần đây của một nhóm các nhà kinh tế Cuba, đặc
biệt là tại Việt Nam và Lào ; thì hiển nhiên là Cuba đã chọn lựa mô hình
Trung Quốc : cải cách kinh tế và đóng băng vô hạn định tất cả các cải cách
chính trị."
|
|
|
Trên
một đường phố thủ đô La Habana
|
Đấu tranh ý thức hệ
Nhưng điều làm cho tôi sững sờ, là khi biết
được nhiều bậc phụ huynh chi tiền học cho con cái đi học thêm môn toán và khoa
học. Một điều mà tôi xin nhắc lại là không chỉ khó tưởng tượng nổi, mà nhất là
vô ích, vào cái thời Nhà nước dành đến 15% tổng thu nhập quốc dân cho giáo dục.
Một bà bạn có con gái vừa học xong trung học cũng ở trường cũ của tôi, một ngôi
trường cho đến nay vẫn uy tín nhất Cuba, thổ lộ: “Nếu không làm vậy thì
con bé khó thể chuẩn bị tốt cho kỳ thi đại học”. Bà bạn còn cho tôi
biết thêm nhiều chuyện khác về trường, nhất là các vụ ăn cắp các tấm nệm ở ký
túc xá và dụng cụ học tập đã tăng vọt.
Trong nhiều năm dài, chính quyền
cấm các tác giả Cuba xuất bản tác phẩm bên ngoài đảo quốc, và một số - trong đó
có Reinaldo Arenas, hiện nay được đọc rất nhiều - đã gặp phải những rắc rối lớn
khi vi phạm quy định này, nếu không bị ngồi tù. Sự sụp đổ của lãnh vực xuất bản
đã thay đổi hẳn tình hình trong thập niên 90, và mọi người đều ra nước ngoài để
in sách. Đương nhiên là các tác phẩm in ấn ở ngoài Cuba, trong đó có các sách
của tôi, đều không được lưu hành trong nước.
Ít nhất là tình hình đã được cải thiện
đôi chút. Qua lời mời của Reina María Rodríguez, tôi đã đọc một chương trong
cuốn tiểu thuyết mới nhất của tôi, tại một trong những không gian văn hóa hiếm
hoi. Người nữ thi sĩ danh tiếng của Cuba đã phải rất kiên trì và khôn khéo mới
có thể gầy dựng được địa điểm này, mà bản thân câu lạc bộ đã là một phép lạ nho
nhỏ, xứng đáng được vinh danh.
Trên đường đi, tôi bước vào một trong số
những nhà sách đang hoạt động nằm tại đường Obispo, con đường du lịch nổi tiếng
của thủ đô. Ở đây chỉ có những cuốn sách của các nhà xuất bản quốc doanh, không
có cuốn nào được nhập từ nước ngoài, và không có bất kỳ một tác phẩm nào chỉ trích
hay phản kháng cách mạng – một điều không làm ai ngạc nhiên cả.
Nếu có một lãnh vực mà
Nhà nước không hề muốn nhượng bộ, thì đó chính là cuộc đấu tranh ý thức hệ.
Trong những năm dài cách mạng Cuba, những cuốn sách tư nhân được xuất bản « mới »
nhất, đã ra đời vào lúc cách mạng vừa mới khởi đầu, và đã bị cấm vì kêu gọi lật
đổ (tất nhiên là những cuốn này mang tính nổi loạn).
Đó là trường hợp cuốn Nông trại súc
vật của George Orwell, tác phẩm mà nhà xuất bản ở tận ngoại quốc
xa xôi muốn tố cáo những nguy hiểm của một Nhà nước toàn trị nắm hết mọi quyền
hành sẽ xuất đầu lộ diện. Chính là cái Nhà nước đó ngày nay bắt đầu tự tháo gỡ
một cách kiên nhẫn và thận trọng, vì sợ sẽ bị nổ tung ngay trong tay mình.
|
|
|
Chủ tịch Cuba Rául Castro và Thủ tướng VN Nguyễn Tấn Dũng,
ngày 8/7/12 tại Hà Nội.
Điều này dẫn đến một câu hỏi đã ám ảnh
tôi từ lâu : Một
Nhà nước toàn trị sẽ chết đi như thế nào ? Làm sao để chấm dứt một chế độ
độc tài ? Cho đến nay, thế giới đã biết đến nhiều kịch bản cho sự kết
thúc này : thất bại quân sự, cải cách chính trị đi trước cải cách kinh
tế, hiện đại hóa nền kinh tế kèm theo việc đóng băng chính trị. Nước Đức quốc
xã năm 1945, Liên Xô năm 1991 và Trung Quốc năm 1978 là các minh họa cho mỗi
kịch bản nêu trên.
|
Nếu tin vào các phóng sự
về Việt Nam đăng trên báo Granma, hay chuyến đi châu Á gần đây của một nhóm các
nhà kinh tế Cuba, đặc biệt là tại Việt Nam và Lào ; thì hiển nhiên là Cuba
đã chọn lựa mô hình Trung Quốc : cải cách kinh tế và đóng băng vô hạn định
tất cả các cải cách chính trị.
|
|
|
Một người dân đang đọc Granma, tờ báo chính thức của ĐCS
Cuba.
|
Kịch bản của hồi kết
Nhưng có lẽ thực tế hơn thì nên nói về
mô hình Cuba. Tôi xin giải thích : Cho đến năm 1968, Cuba sống trong một
nền kinh tế hỗn hợp, trong đó Nhà nước để ngoài vòng kiểm soát ít nhất là
60.000 doanh nghiệp nhỏ, giúp cho đời sống hàng ngày của người dân dễ thở hơn
một chút, nhờ đáp ứng một số nhu cầu của họ (như cửa hàng sửa chữa giày dép,
tiệm tạp hóa v.v…). Chính Fidel Castro trong một chiến dịch được đặt tên là « Phản
công cách mạng » đã chấm dứt tình hình trên.
Fidel tố cáo trong một trong những bài
diễn văn tràng giang đại hải của ông : « Hiện vẫn còn một tầng lớp ưu đãi
thực sự, làm giàu trên công sức của người khác và sống thoải mái hơn rất nhiều
trong khi bao nhiêu người khác lao động. Những kẻ lười biếng sức dài vai rộng,
đã mở những quán ăn, những cửa hàng nào đó, mang lại cho họ mỗi ngày 50 peso,
vi phạm luật pháp, vi phạm các quy định vệ sinh, vi phạm hết thảy mọi thứ (…).
Nếu một số người tự hỏi sau 9 năm mà cách mạng còn dung thứ hạng người ăn bám
như vậy, thì họ hoàn toàn có lý (…). Chúng ta muốn gì đây, chủ nghĩa xã
hội hay các quầy hàng ăn uống ? Thưa các vị, chúng ta không làm nên cuộc cách
mạng tại đây để thiết lập ra quyền thương mại ! »
Những tàn tích cuối cùng
của sở hữu tư nhân đã biến mất vào ngày hôm đó !
Trong số vô số thứ bắt đầu thấy thiếu
thốn, có bữa ăn xế, bị hủy bỏ ở trường học khi tôi học primer grado (tương
đương lớp 1), mà ở nhà tôi được cho 20 centavos ( !) để trả. Lạm phát leo
thang kinh khủng : đó là một trong những kỷ niệm « chính trị »
thời thơ ấu của tôi. Giá cả mọi thứ đều đắt như vàng, và chiếc khăn quàng nhập
khẩu xinh đẹp mẹ tôi phải trả đến gần một tháng lương, 80 peso, đã bị giật mất
trong một buổi tối lễ hội.
Đối với một số người, kịch bản của hồi
kết đã được báo trước là sự chuyển đổi kinh tế, thật đáng chán vì nó không cho
phép lên án thẳng thừng những lạm dụng của cách mạng, cuộc huy động tổng lực
được cho là bạo lực này, việc tiến hành Nhà nước toàn trị. Họ đảm bảo rằng
(không phải là không có lý), có một mối đe dọa bền bỉ bên trong, những thiệt
hại về đạo đức khắc sâu và lâu dài lên tương lai Cuba.
Giờ thì phải chờ xem Nhà
nước Cuba sẽ xử sự như thế nào với vai trò được thu gọn, khi hàng triệu cá nhân
làm việc cho người khác chứ không phải cho Nhà nước, và không phải cống nộp gì
cho Nhà nước nữa. Tôi hình dung ra việc ngựa quen đường cũ, các phản ứng do
lòng kiêu hãnh bị đụng chạm, sự lúng túng trước vai trò mới này, thậm chí – ai
mà biết được – một sự quay lại với các thói xấu vĩnh cửu, một khi cho là đã
vượt qua được trận bão kinh tế, hay khi (do phép lạ !) tìm được một mạnh
thường quân mới chịu tài trợ một cách hào phóng.
Nếu bối cảnh hiện nay có khác đi, thì
không phải là lần đầu tiên mà sau một giai đoạn « tư nhân hóa » hay
« cải cách » thì Nhà nước lại quay lui, thay đổi chính sách. Nhưng
thành thật mà nói, tôi tin rằng thời thế không còn như trước nữa. Nếu chuyến đi
La Habana lần này có đôi phần hữu ích cho tôi, thì đó là việc có thể lại ra đi
với cái cảm giác lần này sẽ không có việc quay lại với thời bao cấp độc đoán
trước đây.
Không phải vì chế độ không muốn thế, mà
họ không thể ! Ngay cả trong kịch bản mới này, Nhà nước Cuba đã thu gọn
vẫn còn giữ một tầm vóc đáng kể so với tất cả các nước khác trong khu vực. Cần
nhiều năm mới thay đổi được việc này, nhưng quan trọng nhất là đời sống của
người công dân bình thường, cuộc sống của đường phố, cảm nhận được các tác động.
|
|
|
Một
khách du lịch đang dạo phố.
|
Chính là tại New York, trước
khi lên đường, mà tôi đã có được địa chỉ của “casa particular” hiện
nay. Đó là các nhà trọ
tư nhân, được Nhà nước duyệt cho phép đón tiếp các du khách, một sáng tạo trong
thời kỳ khủng hoảng của thập niên 90 khi năng lực của các khách sạn quốc doanh
không đủ đáp ứng. Nhà trọ tôi ở nằm tại khu vực hồi xưa thuộc loại sang trọng
của tầng lớp trung lưu, cách Cơ quan đại diện cho các lợi ích Mỹ (được xem như
đại sứ quán Hoa Kỳ kể từ khi cắt đứt quan hệ ngoại giao năm 1961) chỉ có hai
dãy nhà.
Khu phố này không thực
sự là khu du lịch, buổi tối khó tìm ra được một tiệm ăn nào còn mở cửa. Có một
đêm trở về nhà trọ mà chưa ăn tối, tôi nhận ra một tấm bảng đề mấy chữ « Se
vende comida » (Bán thức ăn), không có chi tiết gì thêm.
Tôi bước vào một ngõ hẹp giữa hai căn
nhà. Một gia đình đang tụ họp xem một telenovela (phim truyện dài nhiều tập nói
tiếng Tây Ban Nha) mới nhất của Brazil. Và sau cửa sổ, trong một căn phòng được
sửa sang lại làm gian bếp, một phụ nữ trẻ chiên các miếng thịt bít-tết bằng
cách thẩy vào dầu nóng trong chiếc chảo ám khói đen.
Bữa ăn đặc thù Cuba, với cơm, đậu đen và
khoai mì luộc, có cái giá 20 peso, tức chỉ khoảng 70 xu euro. Như thường lệ ở
Cuba, bữa tối được dọn lên trong một chiếc hộp các-tông nhỏ. Người phụ nữ khi
dọn bữa cho tôi đã nói mấy từ khiến tôi ngạc nhiên : « Coi
chừng, cực nóng đấy ! ». Cô không nói « rất nóng » mà
là « cực» nóng.
Tôi không biết vì sao từ này lại gây ấn
tượng cho tôi đến thế, nhưng chừng như đây là biểu tượng cho nguồn dự trữ tuyệt
vời của một dân tộc, đang chờ đợi người ta để cho mình sống một cuộc sống của
người trưởng thành. Nhà nước bao cấp ngày nay đang thu mình lại, đã từng nuôi
dưỡng và giáo huấn họ, nhưng cũng đã làm cho họ tê liệt, đã triệt sản họ, làm
cho cả một dân tộc phải sống trong thời thơ ấu kéo dài. Bây giờ đã đến lúc để
cho dân tộc Cuba được lớn lên.
(Tác giả José Manuel Prieto sinh tại
La Habana năm 1962, là nhà văn và dịch giả tiếng Nga-Tây Ban Nha, đã sống 12
năm tại Nga, dạy học ở Mehico và nay sinh sống ở New York).
DienDanCTM
nguồn: http://ttngbt.blogspot.com/2014/12/cuba-buoc-au-tan-ra-cua-mot-nha-nuoc.html#more
__._,_.___
Posted by: Dien bien hoa binh
