---------- Forwarded message ----------
From: BAN DIEU HOP VNSN
From: BAN DIEU HOP VNSN
Việt Nam và đại nạn
Trung Hoa
Tháng Sáu 13, 2015
Trần Gia Phụng
Đại nạn Trung Hoa thời cổ sử
Lược đồ Âu Lạc thế kỷ
I-III (Nhà Hán chia Âu Lạc thành ba quận là Giao Chỉ,Cửu Chân và Nhật Nam )
Việt Nam nằm về phía nam
Trung Hoa, một nước lớn so với Việt Nam. Vị trí địa lý nầy là một đại nạn
thường trực cho Việt Nam, vì các nhà lãnh đạo Trung Hoa qua mọi thời đại, luôn
luôn ỷ thế nước lớn, kiếm cách xâm lăng các nước nhỏ láng giềng, trong đó có
Việt Nam. Bài nầy trình bày đại nạn Trung Hoa thời cổ sử.
1. Trung Hoa xâm chiếm
cổ Việt
Ở phương bắc, lúc mới lập quốc, người
Trung Hoa quần tụ sinh sống chung quanh lưu vực Hoàng Hà (Huang He), phía bắc
Dương Tử Giang (Yang Zi Jiang), khá xa cổ Việt. Các triều đại Trung Hoa đầu
tiên theo chế độ phong kiến, tức phong hầu (phong chức) và kiến địa (cắt đất)
để cai trị. Hoàng đế Trung Hoa nắm giữ chính quyền trung ương. Các vương hầu
đứng đầu các tiểu quốc chung quanh gọi là chư hầu. Vào thế kỷ thứ 3 trước Công
nguyên (TCN), nhà Châu (Chou) suy yếu. Trong các chư hầu, lúc đó nước Tần mạnh
nhất.
Năm 221 trước TCN, vua nước Tần là Tần
Chính tiêu diệt các chư hầu, thống nhất Trung Hoa, lên ngôi hoàng đế tức Tần
Thủy Hoàng (Ch’in Shih Huang, trị vì 221-210 TCN), lập ra nhà Tần (Ch’in). Tần
Thủy Hoàng bỏ chế độ phong kiến, xóa các nước nhỏ, chia Trung Hoa thành 36
quận, đặt quan cai trị, thuộc quyền hoàng đế.
Ổn định xong trung
nguyên Trung Hoa, Tần Thủy Hoàng sai Đồ Thư (Tu Shu) và Sử Lộc (Shi Lu) cầm
quân vượt qua sông Dương Tử năm 214 TCN (đinh hợi), mở mang bờ cõi xuống phương
nam, chiếm vùng đất mà người Trung Hoa gọi là vùng Bách Việt, lập thành ba quận
là Quế Lâm (Kueilin), Nam Hải (Nanhai), và Tượng Quận (Hsiang).
Quế Lâm nay là vùng bắc
và đông Quảng Tây. Nam Hải là vùng Quảng Đông. Tượng Quận là đất cổ Việt, tức
vùng Bắc Việt ngày nay. Trong ba quận nầy, Tượng Quận ở xa xôi nhất đối với
Trung Hoa. Phía bắc Tượng Quận, núi non hiểm trở bao bọc, ngăn cách với Nam
Hải, Quế Lâm, và trung nguyên Trung Hoa.
Đồ Thư bị người địa
phương kháng cự và giết chết. Nhà Tần cử Nhâm Ngao (hay Nhâm Hiêu) làm hiệu uý
quận Nam Hải và Triệu Đà (Chao T’o) làm huyện lệnh Long Xuyên (Lung-Chuan), thủ
phủ của quận Nam Hải.
Năm 210 TCN (tân mão),
Triệu Đà đem quân sang đánh Tượng Quận hay cổ Việt. Theo truyền thuyết, vua cổ
Việt là An Dương Vương, nhờ có nỏ thần nên đã đẩy lui quân Triệu Đà. Triệu Đà
liền giảng hòa và cho con trai là Trọng Thủy sang kết hôn với con gái của An
Dương Vương là Mỵ Châu. Trọng Thủy lén bẻ gãy nỏ thần, thay bằng một nỏ giả,
rồi về nước. Năm 208 TCN (quý tỵ), Triệu Đà tấn công An Dương Vương lần nữa, và
chiếm được khu vực cổ Việt.(1)
Lúc đó, Nhâm Ngao bị
bệnh qua đời. Trước khi từ trần, Nhâm Ngao khuyên Triệu Đà nên dựa vào địa thế
xa xôi hiểm trở của quận Nam Hải, thành lập một nước độc lập. Năm 207 TCN (giáp
ngọ), Triệu Đà chiếm Nam Hải và tự xưng vương, tức Triệu Võ Vương, đặt quốc
hiệu là Nam Việt, đóng đô ở Phiên Ngung (có tài liệu gọi là Phan Ngu hay Phan
Ngung). Năm 198 TCN (quý mão), Triệu Võ Vương cử người sang cai trị cổ
Việt.(Cương mục, bd. tập 1, sđd. tr. 89.)
Bên Trung Hoa, sau khi
nhà Tần bị lật đổ, Hạng Võ (Xiang Yu) cùng Lưu Bang (Liu Bang) tranh hùng. Lưu
Bang thành công, lên ngôi hoàng đế, tức Hán Cao Tổ (Han Kao Tsu, trị vì 202-195
TCN), lập ra nhà Hán (202 TCN – 220). Lúc đầu, Hán Cao Tổ vẫn để họ Triệu làm
vương đất Nam Việt. Gần 100 năm sau, Hán Võ Đế (Han Wu Ti, trị vì 141-87 TCN)
sai Lộ Bác Đức (Lu Bo De) đem quân đánh nhà Triệu năm canh ngọ (111 TCN), giết
vua Triệu Dương Vương và thái phó Lữ Gia, chiếm nước Nam Việt.
Cần chú ý là Triệu Đà
vốn là tướng của nhà Tần, vâng lệnh nhà Tần làm huyện lệnh Long Xuyên, thủ phủ
của quận Nam Hải, nhân cơ hội xáo trộn ở Trung Hoa, đứng lên chiếm quận Nam
Hải, lập ra nước Nam Việt. Triệu Đà không phải là người địa phương Bách Việt.
Triệu Đà xâm lăng cổ Việt và sáp nhập cổ Việt vào nước mới của ông là Nam Việt.
Theo sử gia Ngô Thời Sỹ
(thế kỷ 18), tác giả bộ Việt sử tiêu án, vì Triệu Đà sáp nhập cổ Việt vào nước
Nam Việt, nên khi Nam Việt bị Lộ Bác Đức sáp nhập vào nước Trung Hoa năm 111
TCN, vùng cổ Việt cũng bị sáp nhập luôn vào Trung Hoa, chứ trước kia quân đội
của triều đình Trung Hoa không xuống tận miền biên viễn xa xôi nầy. Do đó, theo
Ngô Thời Sỹ, Triệu Đà chẳng những không có công gì với cổ Việt mà là người đem
họa lại cho cổ Việt nữa.(2) Từ đó, cổ Việt bị Trung Hoa đô hộ cho đến
năm 938, khi Ngô Quyền chiến thắng trận Bạch Đằng Giang, đánh đuổi quân Nam Hán
ra khỏi nước.
2.- Chủ trương thuộc địa
thựa dân
Khi gởi quân vượt sông
Dương Tử, đánh chiếm Bách Việt, triều đình Trung Hoa thực hiện ngay chính sách
thuộc địa thực dân (thực = trồng, tức trồng người). Triều đình Trung Hoa gởi
người Trung Hoa, thuộc chủng Mongoloiid (Mông-cổ) đến các vùng đất mới chiếm càng
ngày càng đông. Những đợt di dân đầu tiên có thể gồm hai hạng người: thứ nhất
là những binh sĩ đi chiếm đất và thứ hai là những người có trọng tội, bị lưu
đày đến miền biên viễn. Khi làm lệnh Long Xuyên, Triệu Đà gởi sứ về triều đình
nhà Tần, xin triều đình gởi ba vạn con gái hoặc đàn bà góa sang để làm vợ binh
sĩ.(3) Như thế, chứng tỏ số người gốc Hoa được gởi đến vùng Nam Hải lên
khá đông.
Từ khi Triệu Võ Vương
(Triệu Đà) cử người sang cai trị cổ Việt (198 TCN), người Trung Hoa thuộc chủng
Mongoloiid di cư đến tận cổ Việt càng ngày càng đông, đến nỗi có sử thuyết cho
rằng những người Hoa di cư nầy chính là tổ tiên người Việt. Trong thực tế những
di chỉ khảo cổ cho thấy những người đầu tiên sống trên đất cổ Việt nói chung
thuộc chủng người được sắp vào nhóm Indonesian hay Mã Lai Đa Đảo
(Malayo-Polynesian). Những người Hoa di cư từ thời Triệu Đà đến Cổ Việt sinh
sống, đã hợp chủng với người bản địa cổ Việt để trở thành tổ tiên người Việt
ngày nay.
Theo sách The Living
Races of Men (New York, 1966), các tiến sĩ Carleton S. Coon và Edward E. Hunt
Jr. dựa trên những khảo cứu về huyết học, đã sắp người Đông Nam Á, trong đó có
người Việt Nam, và người Indonesian nằm chung trong một hệ thống huyết tộc với
nhau.(4) Bên cạnh đó, trong những nghiên cứu về nguồn gốc người Việt
Nam, bộ bách khoa Encyclopedia Britannica (1999) đã kết luận “… rằng giữa người
Việt với người Thái và các tộc hệ Indonesian có liên hệ mạnh mẽ [chặt chẽ] về
xã hội và văn hóa.”(5) Các kết quả nầy cho thấy trong cuộc hợp chủng
Việt Hoa thời cổ Việt, yếu tố bản địa có tính cách chủ yếu quan trọng cả về
chủng tộc, lẫn văn hóa và xã hội.
Yếu tố bản địa còn thấy
rõ trong hai sự kiện: 1) Thứ nhất, dầu bị đô hộ hơn một ngàn năm trong thời cổ
sử, người Việt vẫn duy trì tiếng Việt, vẫn nói tiếng Việt cho đến ngày nay,
trong khi chữ viết có thể thay đổi. 2) Thứ hai, đế quốc Trung Hoa xâm chiếm
miền Nam sông Dương Tử, một vùng đất rộng mệnh mông với nhiều sắc dân khác
nhau, duy nhất chỉ có người cổ Việt nổi lên giành độc lập, trong khi các sắc
dân khác đành chịu sự đô hộ của Trung Hoa. Điều nầy cho thấy sắc dân bản địa là
một thành tố quan trọng trong sự sống còn của người Việt.
Điều đặc biệt là những
người Mongoloiid di cư đến sinh sống trên đất cổ Việt, từ đời nầy qua đời khác,
đã gắn liền với những quyền lợi chính trị, kinh tế người bản địa cổ Việt. Từ đó
những người Mongoloiid di cư đến cổ Việt được Việt hóa dần dần, và trở thành
một bộ phận của dân Việt, trái ngược với chủ trương đồng hóa người Việt của
triều đình Trung Hoa. (Thay vì đồng hóa người Việt theo Trung Hoa, thì người
Trung Hoa di cư lại biến thành người Việt.) Có khi chính những người gốc Hoa di
cư cũng nổi lên chống lại chế độ đô hộ Trung Hoa.
Tượng trưng cho khuynh
hướng nầy là cuộc nổi dậy của Lương Long năm 178 (mậu ngọ), rồi của các binh sĩ
triều đình Trung Hoa tại Giao Chỉ năm 184 (giáp tý), và nổi bật hơn cả là Lý
Bôn năm 541 (tân dậu). Sách Đại Việt sử ký toàn thư viết về Lý Bôn như sau: “Tổ
tiên là người Bắc [Trung Quốc], cuối thời Tây Hán [202 TCN-25 SCN] khổ về việc
đánh dẹp, mới tránh sang ở đất phương Nam, được 7 đời thì thành người Nam…”(6)
Câu nầy không khẳng định là được bảy đời mới trở thành người Nam, nhưng ý cho
thấy sống lâu năm và nhiều đời ở cổ Việt “thì thành người Nam”.
Như thế, từ thời Tần
Thủy Hoàng, Trung Hoa bắt đầu xâm chiếm miền nam sông Dương Tử, tiến xuống cổ
Việt. Nhà cầm quyền Trung Hoa di dân để đồng hóa vùng Bách Việt, nhưng khi đến
Tượng Quận, tức cổ Việt, mưu đồ nầy bất thành, vì gặp sự chống đối mạnh mẽ của
người cổ Việt, trong đó có cả những di dân từ phương bắc đến. Ngưòi cổ Việt
luôn luôn kiếm cách nổi dậy chống lại nhà cầm quyền thực dân Trung Hoa, để
giành lấy chủ quyền và nền độc lập của mình.
3.- Huyền thoại khai hóa
Đất cổ Việt bị Trung Hoa
đô hộ từ năm 208 TCN đến năm 938, là năm Ngô Quyền đánh đưổi quân Nam Hán ra
khỏi bờ cõi cổ Việt.(7) Nhà cầm quyền Trung Hoa đưa người sang cổ Việt,
vừa để biến cổ Việt thành một thuộc địa thực dân của Trung Hoa, làm phiên thuộc
nhằm bảo đảm an ninh phía nam của Trung Hoa, vừa để tổ chức khai thác và bóc
lột thuộc địa.
Công cuộc khai thác của
những nhà đô hộ Trung Hoa chỉ nhằm phục vụ quyền lợi Trung Hoa, nhưng lại luôn
luôn tự đề cao là họ đã khai hóa dân Việt mà họ cho là “Nam man”.(8)
Theo sách Hậu Hán thư (Hou Han shu, sách về đời Hậu Hán, viết vào thế kỷ thứ 5):
“Tục Cửu Chân làm nghề săn bắn chứ không biết dùng bò để cày. Dân thường phải
mua lúa Giao Chỉ mỗi lần bị thiếu thốn. [Nhâm] Diên bèn truyền đúc các thứ điền
khí dạy cho họ khẩn ruộng, ruộng đất trù mật, mỗi năm một rộng thêm; trăm họ
được đầy đủ. Dân Lạc Việt lại không có phép cưới hỏi, mọi người ưa dâm dật,
không quen thói sống chung với nhau, nên không biết tình cha con, không biết
đạo vợ chồng. Vì vậy Diên gởi thư đi các huyện thuộc quyền ông, truyền cho mọi
người đàn ông từ 20 đến 50 tuổi, đàn bà từ 15 đến 40 tuổi, tất cả tùy theo tuổi
tác mà cưới hỏi nhau… Trước kia trong thời Bình Đế có Tích Quang, người Hán
Trung làm thái thú Giao Chỉ, lấy lễ nghĩa dạy cho dân Man di ăn ở, tiếng giáo
hóa cũng lừng lẫy như ông Diên…Đất Lĩnh Nam giữ phong tục Trung Hoa bắt đầu từ
hai vị thái thú đó…”(9)
Đoạn văn nầy kể công hai
nhân vật tiêu biểu cho các thái thú Trung Hoa, là Tích Quan (Xi Guang/ Hsi
Kuang) và Nhâm Diên (Ren Yan / Jen Yen). Tích Quang làm thái thú Giao Chỉ (châu
thổ sông Hồng), đời vua Hán Bình Đế (1-5 SCN). Nhâm Diên làm thái thú Cửu Chân
(châu thổ sông Mã) từ năm 25 đến năm 29 (SCN) thì được gọi về Trung Hoa.
Hai nhân vật nầy, theo
Hậu Hán thư, đã có công:. 1) Truyền dạy việc dùng điền khí để cày ruộng. 2)
Giáo hóa dân bản địa. Hai “sự nghiệp” nầy được các bộ sử Trung Hoa ca tụng và
được một số bộ sử Việt Nam chép theo. Đây là hai vấn đề tiêu biểu cần được xem
xét lại:
a) Thứ nhất, “Diên bèn
truyền đúc các thứ điền khí dạy cho họ khẩn ruộng”. Dựa vào câu nầy, các sách
xưa cho rằng chính Nhâm Diên đã dạy cho dân Việt biết cách dùng lưỡi cày bằng
kim khí (điền khí) để cày ruộng. Cần chú ý là người Trung Hoa xưa ở vùng Hoàng
Hà, trồng lúa mì và lúa mạch trên ruộng khô, không biết lúa gạo (lúa nước), thì
làm sao giỏi kỹ thuật trồng lúa gạo ở ruộng nước mà dạy người Việt?
Trong khi đó, một tài
liệu cổ của Trung Hoa xác định rõ ràng lúa trồng tại cổ Việt là loại lúa nước,
theo thủy triều lên xuống mà cày cấy. Sách Giao Châu ngoại vực ký [viết khoảng
giữa đời Tấn (265-420) Trung Hoa] viết: “…Hồi xưa, chưa có quận huyện, thì Lạc
điền tùy theo thủy triều lên xuống mà cày cấy. Người cày ruộng ấy gọi là Lạc
dân, người cai quản dân gọi là Lạc vương, người phó là Lạc tướng, đều có ấn
bằng đồng và dải sắc xanh làm huy hiệu…”(10) “Theo thủy triều lên xuống
mà cày cấy” chính là lúa trồng trong ruộng nước, hay lúa gạo.
Càng ngày càng có nhiều
khảo cứu của các học giả Hoa Kỳ, Nga, Trung Hoa và cả Việt Nam, cho thấy rằng
Đông Nam Á là trung tâm đầu tiên trên thế giới của nền văn minh lúa nước, rồi
từ đó lan truyền đi khắp nơi trên thế giới. Cũng theo các tác giả trên, tâm
điểm của trung tâm văn minh lúa nước ở Đông nam Á chính là khu vực Hòa Bình ở
Bắc Việt.(11) Hòa Bình nằm trong khu vực uốn khúc của sông Đà để đổ lên
sông Hồng, gần huyện Mê Linh (tức Phú Thọ, Vĩnh Phúc), quận Giao Chỉ thời cổ
Việt, nơi phát tích của Hai Bà Trưng.
Tiến sĩ Wilhelm G.
Solheim II, giáo sư nhân chủng học thuộc Đại học Hawaii, chuyên viên về tiền sử
Đông Nam Á, cho biết những di chỉ ông tìm kiếm được năm 1963 mách bảo rằng sắc
dân Lạc Việt ở Đông Nam Á đã biết trồng lúa và biết cách đúc đồng sớm hơn các
miền Cận đông, Ấn Độ và Trung Hoa. (National Geographic, Vol. 139, No. 3, March
1971.)
Theo một tài liệu khác,
tại Mê Linh (Vĩnh Phúc, Phú Thọ ngày nay) quận Giao Chỉ (châu thổ Hồng Hà),
người ta tìm thấy những bộ xương trâu đã có mặt tại đây khoảng 2,000 năm trước
Công nguyên, và hai lưỡi cày bằng đồng theo mô thức Đông Sơn (thế kỷ thứ 5 TCN
đến thế kỷ 1 SCN) dùng cho trâu cày.(12)
Như thế, rõ ràng Nhâm
Diên không phải là người khai tâm dân Việt dùng điền khí để cày cấy như Hậu Hán
thư đã viết và các bộ sử khác chép theo. Dân Lạc Việt đã biết làm ruộng, trồng
lúa nước (lúa gạo) và đã biết sử dụng điền khí trước khi người Trung Hoa đến
xâm lăng, chứ không phải người Trung Hoa dạy dân Lạc Việt dùng điền khí để cày
cấy. Lúc đó, dân Lạc Việt dùng lưỡi cày bằng đồng vì đồ đồng là nghề luyện kim
chính của dân Lạc Việt (vốn nổi tiếng về trống đồng), và nhất là đồ sắt bị hạn
chế, do việc bà Lữ hậu nhà Hán đã ra lệnh cấm xuất cảng sắt xuống phía nam
Trung Hoa từ năm 183 TCN.(Cương mục, tr. 92.)
Vậy phải chăng Nhâm
Diên, thái thú Cửu Chân (vùng châu thổ sông Mã), nơi có trung tâm trống đồng
Đông Sơn (Thanh Hóa), chứng kiến cảnh dân chúng địa phương đã cày cấy bằng lưỡi
cày bằng đồng theo mô thức Đông Sơn, rồi báo cáo như trên để lập công với triều
đình Trung Hoa?
b) Điều thứ hai, Hậu Hán
thư còn cho rằng người Việt “không có phép cưới hỏi… không quen thói sống chung
với nhau nên không biết tình cha con, không biết đạo vợ chồng”, nên Nhâm Diên
dạy dân Việt cưới hỏi theo lễ giáo. Tập tục cưới hỏi, cũng như các lễ nghi, tập
quán trong đời sống mỗi sắc dân mỗi khác. Người cổ Việt có phong tục của người
cổ Việt. Dân Trung Hoa có tập quán của dân Trung Hoa. Dưới thời Mã Viện cai trị
cổ Việt, Hậu Hán thư (quyển 54) chép rằng: “Luật dân Việt và luật nhà Hán khác
nhau đến hơn mười điều.”(13)
Những tập tục cưới hỏi
của các bộ tộc miền núi ở Việt Nam ngày nay, có thể xem là vết tích tập tục của
người cổ Việt còn được lưu truyền. Dầu theo mẫu hệ, những tập tục cưới hỏi nầy khác
với tập tục của những người ở miền đồng bằng (người Kinh), nhưng không có gì là
đồi phong bại tục, đáng để lên án hay đáng để thay thế. Vì vậy, khi đô hộ cổ
Việt, các nhà cai trị Trung Hoa bắt người cổ Việt bỏ những tập tục cưới hỏi của
người cổ Việt, và theo những tập tục cưới hỏi Trung Quốc, là một sự áp đặt văn
hóa thô bạo, chứ không phải là giáo hóa cho người cổ Việt.
Duy có một điều chắc
chắn là cưới hỏi theo lễ giáo Trung Hoa, tức cưới hỏi theo phụ hệ, để “biết
tình cha con, đạo vợ chồng”, nghĩa là lập thành từng hộ gia đình nhỏ. Điều nầy
đối với những nhà đô hộ Trung Hoa có hai điều lợi cho công việc cai trị. Thứ
nhất, qua các hộ gia đình, nhà cầm quyền đô hộ nắm vững tình hình dân số, tình
hình an ninh địa phương. Thứ hai, nhà cầm quyền đô hộ sẽ dựa vào số hộ dân để
thu thuế theo cách mà Vệ Ưởng (Wei Yang) hay Thương Ưởng (Shang Yang, 390-338
TCN), đã thiết lập tại Trung Hoa từ thế kỷ thứ 4 trước Công nguyên.(14)
An ninh và thu thuế là hai mục đích hàng đầu của chế độ đô hộ bóc lột.
Ngoài Nhâm Diên, thái
thú Tích Quang “lấy lễ nghĩa dạy cho dân Man di ăn ở, tiếng giáo hóa cũng lừng
lẫy…”. Lễ nghĩa mà Tích Quang phổ biến cho dân chúng cổ Việt chắc chắn không
ngoài lễ nghĩa Nho giáo, với ba giềng mối chính là tam cương (vua tôi, chồng
vợ, cha con) và năm đạo chính là ngũ thường (nhân, nghĩa, lễ, trí, tín). Ai
cũng biết Nho giáo là một triết thuyết chính trị hậu thuẫn cho chế độ quân chủ,
trong đó đứng đầu là đạo “trung quân”. Trung quân có nghĩa là trung thành với
vua. Lúc đó cổ Việt không có vua; chỉ có vua Trung Hoa. Trung thành với vua
Trung Hoa là mặc nhiên chấp nhận nền đô hộ của Trung Hoa. Như thế, lễ giáo của
Tích Quang cũng chỉ để ổn định xã hội và phục vụ cho công cuộc thống trị của
thực dân Trung Hoa.
Công việc “giáo hóa” của
hai thái thú Tích Quang và Nhâm Diên, nhất là việc áp dụng tục lệ cưới hỏi theo
lễ nghi Trung Hoa, bị người Việt chống đối. Một tờ trình của Tiết Tống (Hsueh
Tsung) vào năm 231, 5 năm sau khi Sĩ Nhiếp chết, gởi cho triều đình Đông Ngô
thời Tam quốc (213 – 280), cho rằng cho đến khi Tiết Tống đến Giao Chỉ dưới
thời Sĩ Nhiếp (Shi She) làm thái thú (từ 187 đến 226), tức là sau mấy trăm năm
đô hộ, ảnh hưởng văn hóa Trung Hoa không đúng theo như các báo cáo trước đó;
người Giao Chỉ và Cửu Chân vẫn còn giữ tục lệ gia đình của họ.(15)
Điều nầy không lạ, vì
đến thế kỷ 15, Quốc triều hình luật thời nhà Hậu Lê đã thừa nhận trong điều 40
rằng: “Người “man liêu” là người sắc tộc thiểu số và tuy có văn hóa khác với
dân Việt, vẫn thuộc thành phần quốc dân Đại Việt…”(16) Hơn nữa, cho đến
ngày nay, tức 20 thế kỷ sau, vùng rừng núi Việt Nam vẫn còn một số bộ tộc theo
mẫu hệ, tập quán riêng của họ.
Như thế, chuyện Nhâm
Diên dạy cho dân Việt dùng điền khí để cày cấy, hay chuyện Nhâm Diên và Tích
Quang giáo hóa dân Việt, đều chỉ là những huyền thoại làm đẹp cho chế độ đô hộ.
Trong khi đó người Trung Hoa học cách cày cấy lúa nước của người Việt và du
nhập lúa nước vào Trung Quốc, làm phong phú sinh hoạt kinh tế Trung Hoa.
Trong sách Ancient China
(1967), tác giả Edward H. Schafer viết rằng: “Thuật trồng lúa gạo và thuần hóa
gia súc chắc chắn [Trung Hoa] đã tiếp thu từ các sắc dân tầm thường ở miền nam
xa xôi hẻo lánh [nam Man].” (Nguyên văn: “The art of cultivating rice and
domesticating cattle were doubtless adopted from the despised races of the
remote south.”)(17a)
Cũng nhà nghiên cứu nầy
cho rằng Đức Khổng Tử (551-478 TCN), người tỉnh Sơn Đông (Shandong) vùng hạ lưu
Hoàng Hà và ở phía bắc sông Dương Tử, “sống chủ yếu bằng loại bánh làm bằng
kê”. (nguyên văn: “…Confucius have subsisted chiefly on millet cakes…”), và
“Khổng Tử chưa bao giờ thưởng thức trà, và chắc chắn rằng Vương Xung, sáu thế
kỷ sau, cũng thế.” (nguyên văn: “…Confucius never tasted tea, and it is
doubtful that Wang Ch’ung, six centuries later, did either….”(17b) Trà
là loại giải khát cũng phát xuất từ miền nam.
Chủ trương bóc lột của
triều đình Trung Hoa khi nặng khi nhẹ, tùy hoàn cảnh và tùy tư cách của các
thái thú Trung Hoa, có người tốt kẻ xấu, nhưng thực chất trước sau cũng đều chỉ
nhắm mục đích vơ vét cho Trung Hoa. Chính sách bóc lột nầy lên cao điểm khi vua
Hán Quang Võ (Han Guang Wu) cử Tô Định (Su Ding) sang làm thái thú Giao Chỉ năm
34 (giáp ngọ). Tô Định rất tham tàn và hà khắc, áp dụng chủ trương khai thác và
bóc lột một cách triệt để, đã đưa đến cuộc khởi nghĩa giành độc lập đầu tiên
năm 40 (canh tý) của dân cổ Việt do Hai Bà Trưng lãnh đạo.
Cuộc khởi nghĩa của Hai
Bà Trưng bị thất bại năm 43 (quý mão). Sau đó, trong suốt mười thế kỷ, người
Việt nhiều lần nổi lên chống quân xâm lược Trung Hoa: Triệu Thị Trinh (248), Lý
Nam Đế (541), Lý Phật Tử (603), Lý Tự Tiên (602), Mai Thúc Loan (727), Phùng
Hưng (767), Dương Thanh (819), Vương Thắng Triều (828), Khúc Thừa Dụ (905)
Dương Diên Nghệ (931). Cuối cùng, Ngô Quyền đánh đuổi quân Nam Hán năm 938 (mậu
tuất), thực hiện được giấc mộng độc lập của dân tộc Việt.
Kết luận
Tóm lại, đối với người
Việt, đại nạn Trung Hoa bắt đầu từ thời cổ sử. Ngay khi mới thống nhất Trung
Hoa, triều đình nhà Tần đã chủ trương bành trướng và đưa quân vượt sông Dương
Tử, chiếm Bách Việt, tiến xuống xâm lăng cổ Việt. Trong suốt hơn 1,000 năm đô
hộ cổ Việt, từ năm 208 trước Công nguyên đến năm 938 sau Công nguyên, các thái
thú Trung Hoa không ngừng vơ vét tài nguyên cổ Việt để cung ứng cho triều đình
Trung Hoa.
Tuy người Việt đã đánh đuổi
được quân Trung Hoa ra khỏi nước để giành lấy độc lập tự chủ, nhưng sau hơn một
ngàn năm đô hộ nước Việt, người Trung Hoa vẫn mang một số định kiến lạ lùng đối
với người Việt.
Thứ nhất, cho đến thế kỷ
20, mà một nhà cách mạng dân chủ như bác sĩ Tôn Văn (1866-1925), đã nói với
Khuyển Dưỡng Nghị (chính khách Nhật Bản): “Người Việt Nam vốn nô lệ căn tính.
Ngày xưa họ bị chúng tôi đô hộ, ngày nay họ bị Pháp đô hộ. Dân tộc ấy không có
tương lai.”(18) Thật là một câu nói ngạo mạn!
Thứ hai, các nhà cầm
quyền Trung Hoa tự cho rằng nước Việt là một phiên thuộc của Trung Hoa, một
phần đất của Trung Hoa. Khi Pháp chiếm 6 tỉnh Nam Kỳ Việt Nam, buộc triều đình
nhà Nguyễn ký hòa ước năm 1874, Pháp báo hòa ước nầy cho triều đình nhà Thanh
ngày 24-5-1875. Triều đình nhà Thanh trả lời rằng: “Chí Giao Chỉ tức Việt Nam
bổn hệ Trung Hoa thuộc quốc.” (tạm dịch nghĩa: “Từ Giao Chỉ đến Việt Nam vốn là
thuộc quốc của Trung Hoa.”)(19) Vì vậy nhà Thanh đòi hỏi Pháp phải
thương thuyết với Trung Hoa về vấn đề Việt Nam.
Năm 1939, trong một tài
liệu của đảng Cộng Sản Trung Hoa, tựa đề là “Cách mạng Trung Quốc và đảng Cộng
Sản Trung Quốc”, lãnh tụ đảng CSTH là Mao Trạch Đông đã xác quyết: “Các nước đế
quốc, sau khi đánh bại Trung Quốc, đã chiếm các nước phụ thuộc của Trung Quốc:
Nhật chiếm Triều Tiên, Đài Loan, Lưu Cầu, quần đảo Bành Hồ, và Lữ Thuận, Anh
chiếm Miến Điện, Bu-tan, Hương Cảng, Pháp chiếm An-Nam.”(20)
Do những định kiến ưu
quyền trịch thượng đối với Việt Nam, các nhà cầm quyền Trung Hoa luôn luôn có
dã tâm xâm lăng Việt Nam, mà không để cho người Việt yên sống hòa bình.
Chú
thích:
1. Quốc sử quán triều Nguyễn, Khâm định Việt sử thông giám cương
mục, (viết tắt: Cương mục), (Chữ Nho), Hà Nội: bản dịch của Nxb. Giáo Dục,
1998, tập 1, tt. 80-89.
2. Ngô Thời Sỹ, Việt sử tiêu án, bản dịch của Hội Việt Nam Nghiên Cứu Liên Lạc Văn Hóa Á Châu, Sài Gòn, San Jose: Văn Sử tái bản, 1991, tr. 34.
3. Nguyễn Phương, Việt Nam thời khai sinh, Huế: Phòng Nghiên cứu Sử, Viện Đại Học, 1965, tr. 235.
4. Carleton S. Coon & Edward E. Hunt J., The Living Races of Man, New York: Nxb. Alfred A. Knopf, 1966, đồ bản 12, tr. 286.
5. Encyclopedia Britannica, 1999, (CD), “Vietnam History…”
2. Ngô Thời Sỹ, Việt sử tiêu án, bản dịch của Hội Việt Nam Nghiên Cứu Liên Lạc Văn Hóa Á Châu, Sài Gòn, San Jose: Văn Sử tái bản, 1991, tr. 34.
3. Nguyễn Phương, Việt Nam thời khai sinh, Huế: Phòng Nghiên cứu Sử, Viện Đại Học, 1965, tr. 235.
4. Carleton S. Coon & Edward E. Hunt J., The Living Races of Man, New York: Nxb. Alfred A. Knopf, 1966, đồ bản 12, tr. 286.
5. Encyclopedia Britannica, 1999, (CD), “Vietnam History…”
6. Ngô Sĩ Liên, Đại Việt sử ký toàn thư [chữ Nho], Hà Nội: bản dịch Nxb. Khoa học Xã hội, 1998, tr. 178. Nếu trung bình một đời (một thế hệ) là 23 đến 25 năm, thì 7 đời là từ 161 đến 175 năm. Nhà Hán (Han, 202 TCN – 220) ở Trung Hoa được chia thành 2 giai đoạn: Tiền Hán hay Tây Hán (Former Han, 202 TCN – 25) và Hậu Hán hay Đông Hán (Later Han, 25-220). Giữa Tiền Hán và Hậu Hán, từ năm 9 đến năm 23 là thời gian do Vương Mãng (Wang Mang) đảo chánh và cầm quyền.
7. Bên Trung Hoa, nhà Đường (Tang) chấm dứt năm 907 khi Chu Toàn Trung (Chu Ch’uan-chung) đảo chánh, lật đổ Đường Ai Đế (trị vì 904-907), tự mình lên làm vua, tức Lương Thái Tổ (trị vì 907-914), lập ra nhà Hậu Lương (907-923). Từ đó Trung Hoa rơi vào tình trạng hết sức xáo trộn gọi là đời Ngũ đại Thập quốc. Ở miền bắc Trung Hoa có năm triều đại kế tiếp nhau trong thời gian ngắn là Hậu Lương (907- 923), Hậu Đường (923-935), Hậu Tấn (936-947), Hậu Hán (948-950), Hậu Châu (951-959). Ở miền nam Trung Hoa, trước sau mười nước được thành lập, nên gọi là Thập quốc: so với ngày nay nước Ngô ở An Huy, Tiền Thục ở Tứ Xuyên, Ngô Việt ở Chiết Giang, Sở ở Hồ Nam, Mân Việt ở Phúc Kiến, Nam Hán ở Quảng Đông, Nam Bình ở Hồ Bắc, Hậu Thục ở Tứ Xuyên, Nam Đường ở Giang Tô và Bắc Hán ở Sơn Tây. Nước Nam Hán do Lưu Cung thành lập năm 917 ở Quảng Đông, là nước chiếm đóng Giao Châu. Ngô Quyền đánh đuổi quân Nam Hán năm 938, giành độc lập vĩnh viễn.
8. Người Trung Hoa luôn luôn tự hào và gọi các sắc dân chung quanh là đông Di, tây Địch, bắc Nhung, nam Man.
9. Nguyễn Phương trích dịch, sđd. tt. 186-187.
10. Lê Tắc, An Nam chí lược [chữ Nho],Huế: Uỷ ban Phiên dịch Sử liệu Việt Nam,Viện Đại học Huế, phiên âm và dịch nghĩa, 1961, tr. 39.
11. Trần Ngọc Thêm, Tìm về bản sắc văn hóa Việt Nam, Nxb. TpHCM, 1997, tt. 75-86.
12. Keith Weller Taylor, The Birth of Vietnam [Việt Nam khai sinh], University of California Press, 1983, tr. 35.
13. Nguyễn Phương, sđd. trích dịch, tr. 137.
14. Bên Trung Hoa, thời Chiến quốc (479-221 TCN), tại nước Tần, dưới đời Tần Hiếu Công (cầm quyền 361-338 TCN), tể tướng Thương Ưởng (390-338 TCN), bày ra cách tổ chức hộ khẩu để thu thuế. Đến đời Đường, từ thế kỷ thứ 7 mới bỏ thuế theo sổ hộ khẩu, đặt ra thuế “dung” đánh vào từng cá nhân (tức thuế đinh).
15. Keith Weller Taylor, sđd. tr. 75. Về việc nầy, tác giả Taylor căn cứ trên sách Tam quốc chí của Trần Thọ. (Sách nầy khác với Tam quốc chí diễn nghĩa của La Quán Trung là một bộ tiểu thuyết.)
16. Nguyễn Ngọc Huy, Quốc triều hình luật, phiên âm, dịch nghĩa và chú thích, Viet Publisher Thư Quán, Hoa Kỳ, tr. 188.
17. Edward H. Schafer, Ancient China, New York: Time-Life Books, 1967, tr. 16 (17a), tt. 37, 38 (17b). Wang Ch’ung tức Vương Xung (27-97), triết gia thời Đông Hán (25-220) là tác giả nhiều sách lý luận về triết học, trong đó quan trọng nhất là bộ Luận hoành (Lun Heng, 30 quyển). Hoành là cái cân, nghĩa rộng là cân nhắc, so sánh.
18. Hoàng Văn Chí, Từ thực dân đến cộng sản, [nguyên bản bằng Anh văn], bản dịch của Mạc Định, Paris: 1962, tr. 22.
19. Yoshiharu Tsuboii, Nước Đại Nam đối diện với Trung Hoa, Nguyễn Đình Đầu dịch, TpHCM: Ban Khoa Học Xã Hội, 1990, tr. 142.
20. Nxb. Sự Thật, Sự thật về quan hệ Việt Nam – Trung Quốc trong 30 năm qua [tài liệu của đảng Cộng Sản Việt Nam, không đề tên tác giả], Hà Nội: 1979, tr. 16.
Đại nạn Trung Hoa thời trung sử
Ngô Quyền chiến thắng quân Nam Hán (Trung
Hoa) tại Bạch Đằng Giang năm 938 (mậu tuất) và xưng vương năm 939 (kỷ hợi),
đóng đô ở Cổ Loa (thuộc huyện Đông Anh, Hà Nội ngày nay). Từ đây, nước Việt
vĩnh viễn thoát ra khỏi cảnh đô hộ của Trung Hoa, nhưng các triều đình Trung
Hoa vẫn tiếp tục nhiều lần đem quân sang xâm lấn nước Việt.
Lần thứ nhất (981)
Sau cuộc đảo chánh không
đổ máu lật đổ nhà Đinh (968-980), Lê Hoàn lên làm vua năm 980 (canh thìn), tiếp
tục đóng đô ở Hoa Lư (Ninh Bình ngày nay). Về sau, ông thường được sử sách gọi
là Lê Đại Hành.
Biết tình hình Đại Cồ
Việt (quốc hiệu từ thời vua Đinh Tiên Hoàng) đang xáo trộn vì chuyện đổi ngôi,
vua Trung Hoa là Tống Thái Tông (trị vì 976-997) sai sứ đem thư qua khuyến dụ
và đe dọa. Lê Hoàn (trị vì 980-1005) lấy danh nghĩa con của vua Đinh Tiên Hoàng
là Vệ Vương Đinh Toàn, xin nhà Tống (Sung, 960-1279) cho nối ngôi vua cha. Tuy
nhiên triều đình nhà Tống nắm rõ tình thế nước Nam, biết Lê Hoàn đã giành ngôi
của Đinh Toàn, con của Đinh Tiên Hoàng, nên sai người đem một thư khác qua nói
rằng “…Họ Đinh truyền nối được ba đời [ý chỉ Đinh Bộ Lĩnh, Đinh Liễn, Đinh
Toàn], trẫm muốn cho Đinh Toàn làm thống súy, khanh [chỉ Lê Hoàn] thì làm phó.
Nếu Đinh Toàn không đáng tướng tài, hãy còn tính khí trẻ con thì nên cho ngay
mẹ con và thân thuộc y sang đây…”
Lê Hoàn biết không thể
tiếp tục thương lượng, nên chỉ còn con đường duy nhất là chuẩn bị lực lượng để
kháng Tống. Trong khi đó, quân Tống chia làm hai đường thủy bộ tiến vào nước ta
năm 981 (tân tỵ). Đường bộ do Hầu Nhân Bảo cùng Tôn Toàn Hưng tiến theo ngả
Lạng Sơn, còn đường thủy do Trần Khâm Tộ và Lưu Trừng từ mặt biển tiến vào bằng
đường sông Bạch Đằng.
Trên đường bộ, Hầu Nhân
Bảo tiến đến Chi Lăng (Lạng Sơn), trúng phải kế trá hàng, lọt vào vùng phục
kích của quân Việt, và bị bắt giết. Quân Việt phản công mạnh mẽ, quân Tống
thiệt hại nặng, hai bộ tướng của Hầu Nhân Bảo là Quách Quân Biện và Triệu Phụng
Huân bị bắt. Sau trận Chi Lăng, các lực lượng thủy bộ của nhà Tống đều rút lui.
Tuy chiến thắng, Lê Hoàn
vẫn phải sai sứ, dưới danh nghĩa của vua Đinh Toàn, sang nhà Tống năm 982 (nhâm
ngọ) xin trả lại hai tướng đã bắt được, và xin triều cống. Nhà Tống chỉ phong
cho Lê Hoàn làm tiết độ sứ. Mãi đấn hơn 10 năm sau vào năm 993 (quý tỵ), Lê
Hoàn mới sai sứ giả trình bày với vua Tống rằng Đinh Toàn quyết định nhường
ngôi cho mình. Tống Thái Tông (trị vì 976-997) biết việc Lê Hoàn nắm quyền đã
lâu, nhưng không có cách gì khác hơn, nên sai sứ sang phong Lê Hoàn làm Tĩnh
Hải Quân tiết độ sứ Giao Chỉ Quận Vương.
Lần thứ hai (1076-1077)
Trong thời gian nầy nhà
Tống tiếp tục cai trị Trung Hoa. Vua Tống Thần Công (trị vì 1068-1085) phong
cho Vương An Thạch (Wang An Shi) làm tể tướng năm 1069. Vương An Thạch
(1021-1086) muốn mưu tìm một chiến công ở ngoài biên cương để hỗ trợ chính sách
cải cách ở trong nước của ông ta, chuẩn bị tấn công Đại Việt.
Tại Đại Việt, nhà Lý
(1010-1225) đã khá vững vàng. Triều đình vua Lý Nhân Tông (trị vì 1072-1127)
biết được tin nầy, liền quyết định ra tay trước. Tháng 11 năm ất mão (1075),
triều đình cử Lý Thường Kiệt đánh Khâm Châu và Liêm Châu (thuộc Quảng Đông ngày
nay); và cử Tôn Đản đánh Ung Châu (tức Nam Ninh thuộc Quảng Tây ngày nay) tháng
giêng năm bính thìn (1076). Sau khi hạ thành, cả hai ông cho bắt người, lấy của
rồi rút lui về Đại Việt.
Tháng chạp năm bính thìn
(đầu năm 1077), Tống Thần Tông sai Quách Quỳ làm Chiêu thảo sứ và Triệu Tiết
làm Phó chiêu thảo sứ, đem quân sang trả thù. Lý Thường Kiệt chận quân Tống ở
sông Như Nguyệt (sông Cầu chảy qua xã Như Nguyệt, Bắc Ninh).
Quách Quỳ chuyển quân
đến sông Phú Lương (khúc sông Hồng ở Thăng Long). Lý Thường Kiệt tiếp đánh,
nhưng thế giặc rất mạnh. Máy bắn đá của địch phá chiến thuyền Việt, và làm cho
nhiều binh sĩ nước ta tử trận. Sợ binh sĩ nãn lòng, Lý Thường Kiệt phao tin có
thần nhân báo mộng và cho bốn câu thơ (bằng chữ Nho):
“Nam quốc sơn hà nam
đế cư
Tiệt nhiên định phận tại thiên thư
Như hà nghịch lỗ lai xâm phạm
Nhữ đẳng hành khan thủ bại hư ”
Có người dịch là:
“Sông núi nước Nam vua Nam ở
Rành rành định phận ở sách trời
Cớ sao lũ giặc sang xâm phạm
Chúng bay sẽ bị đánh tơi bời.“
Tiệt nhiên định phận tại thiên thư
Như hà nghịch lỗ lai xâm phạm
Nhữ đẳng hành khan thủ bại hư ”
Có người dịch là:
“Sông núi nước Nam vua Nam ở
Rành rành định phận ở sách trời
Cớ sao lũ giặc sang xâm phạm
Chúng bay sẽ bị đánh tơi bời.“
Quân lính nghe được
những câu thơ nầy, đều hăng hái đánh giặc. Lực lượng nhà Tống bị chận đứng. Hai
bên cầm cự với nhau bất phân thắng bại. Triều đình nhà Lý đề nghị bãi binh. Nhà
Tống thấy khó thắng, đồng thời binh sĩ ở lại lâu, không hạp thủy thổ, đành chấp
thuận. Như thế, cuộc xâm lăng của nhà Tống đầu năm 1077 bắt nguồn từ việc Lý
Thường Kiệt cầm quân gây hấn nhà Tống một năm trước đó.
Lần thứ ba (1258)
Phía tây bắc Trung Hoa,
tại Mông Cổ, đại hãn Mông Kha (Mangu, trị vì 1251-1259) cử em là Hốt Tất Liệt
(Qubilai) cầm quân tấn công Trung Hoa năm 1251. Hốt Tất Liệt sai đại tướng Ngột
Lương Hợp Thai (Uriyangqadai), cầm một cánh quân đánh chiếm nước Đại Lý ở Vân
Nam năm 1257. Ngột Lương Hợp Thai sai sứ sang yêu cầu Đại Việt thần phục Mông
Cổ, nhưng vua Đại Việt lúc đó là Trần Thái Tông (trị vì 1226-1258) không chịu.
Ngột Lương Hợp Thai liền
theo đường sông Thao, tiến quân đánh nước Việt tháng 12 năm đinh tỵ (qua năm
1258). [Sông Thao là tên gọi đoạn sông Hồng từ biên giới Hoa Việt đến ngã ba
sông Hồng và sông Đà.] Không chịu nổi sức tấn công vũ bão của quân Mông Cổ,
Trần Thái Tông bỏ kinh đô Thăng Long rút về Hưng Yên, cách Thăng Long khoảng 60
km về phía nam. Quân Mông Cổ chiếm Thăng Long, cướp phá giết hại người Việt
không kể già trẻ lớn nhỏ.
Trước thế nguy, Trần
Thái Tông hỏi ý kiến của Trần Thủ Độ nên hòa hay chiến. Ông cương quyết trả
lời: “Đầu thần chưa rơi, xin bệ hạ đừng lo.” Chẳng bao lâu, quân Mông Cổ không
quen thời tiết nước ta, bị bệnh tật mỏi mệt. Trần Thái Tông ra lệnh phản công,
đánh đuổi quân Mông Cổ về lại Trung Hoa.
Lần thứ tư (1285)
Năm 1259, Mông Kha từ
trần. Hốt Tất Liệt được hội đồng quý tộc Mông Cổ bầu lên làm đại hãn năm 1260.
Hốt Tất Liệt tức Nguyên Thế Tổ (trị vì 1260-1294), đổi quốc hiệu là Nguyên
(Yuan), đem quân xâm chiếm hoàn toàn nước Trung Hoa vào năm 1279.(1)
Trong khi đó, tại nước
ta, Trần Thái Tông nhường ngôi cho con là Trần Hoảng, lên làm thái thượng hoàng
năm 1258 (mậu ngọ). Trần Hoảng lên ngôi tức Trần Thánh Tông (trị vì 1258-1278).
Thượng hoàng Thái Tông từ trần năm 1277 (đinh sửu). Thánh Tông lên làm thái
thượng hoàng, và nhường ngôi cho thái tử Trần Khâm năm 1278 (mậu dần) tức Trần
Nhân Tông (trị vì 1278-1293).
Nguyên Thế Tổ sai sứ là
Sài Thung (Chai Chong) sang Đại Việt cuối năm 1278, hỏi vua Trần Nhân Tông tại
sao không xin phép nhà Nguyên mà tự tiện lên ngôi? Sài Thung còn buộc nhà vua
phải sang chầu hoàng đế nhà Nguyên mới được yên việc. Trần Nhân Tông tiếp sứ tử
tế, nhưng cương quyết không chịu sang chầu nhà Nguyên.
Năm 1282 (nhâm ngọ), nhà
Nguyên cử sứ sang nói rằng nếu vua nhà Trần không sang Trung Hoa, thì cho người
đại diện sang chầu. Trần Nhân Tông cử chú họ là Trần Di Ái cầm đầu phái đoàn
sang triều đình nhà Nguyên. Nguyên Thế Tổ lập tòa tuyên phủ ty, đặt quan để
sang giám trị các châu huyện nước ta. Nhân Tông không nhận, trả họ về Trung
Hoa. Nguyên Thế Tổ liền phong Trần Di Ái làm An Nam quốc vương, và sai Sài
Thung đem 1,000 quân, hộ tống Trần Di Ái về nước. Sài Thung đi vào bằng đường
Lạng Sơn. Quân nhà Trần chận đánh; Sài Thung bị bắn mù một mắt, phải quay về
nước, còn Trần Di Ái bị bắt.
Lúc đó, Nguyên Thế Tổ
muốn bành trướng xuống Đông Nam Á, nhân cơ hội nầy, phong cho con là Thoát Hoan
(Toyan) làm Trấn Nam Vương, lấy cớ mượn đường xuống Chiêm Thành, đem quân tấn
công nước Việt tháng 12 năm giáp thân (qua năm 1285). Lần nầy quân Nguyên tấn
công bằng hai đường: Thoát Hoan từ phía bắc đánh xuống, Toa Đô (Sogatu) đã qua
đánh Chiêm Thành bằng đường biển từ năm 1282, nay quay ngược trở lên đánh Đại
Việt.
Thoát Hoan dẫn quân qua
ải Chi Lăng (Lạng Sơn), nhắm Thăng Long trực chỉ. Tướng Trần Quốc Tuấn (Hưng
Đạo Vương) lui về Vạn Kiếp (Hải Dương, nơi sông Lục Nam và sông Thương gặp
nhau). Trần Nhân Tông cho người mời Trần Quốc Tuấn đến bảo: “Thế giặc mạnh như
vậy, ta hãy chịu hàng để cứu muôn dân.” Trần Quốc Tuấn trả lời: “Nếu bệ hạ muốn
hàng, xin hãy chém đầu thần trước hãy hàng.”
Quân Mông Cổ đánh hạ Vạn
Kiếp, tiến chiếm Thăng Long. Trần Quốc Tuấn rước vua về phía nam, xuống Thanh
Hoa (sau nầy là Thanh Hóa). Toa Đô từ Chiêm Thành đem quân tiến lên, bị Chiêu
Văn Vương Trần Nhật Duật (em vua Thánh Tông) chận đánh ở cửa Hàm Tử (Đông An,
Hưng Yên). Trần Quốc Tuấn liền đề nghị nhân đà thắng lợi nầy, tung quân khôi
phục kinh thành. Trần Nhân Tông sai thượng tướng Trần Quang Khải (em vua Thánh
Tông, anh của Nhật Duật) cùng với Trần Quốc Toản, Phạm Ngũ Lão, đem quân từ
Thanh Hoa đi vòng theo đường biển, ngược sông Hồng tiến đánh quân Mông Cổ tại
bến Chương Dương (khu vực Thăng Long), rồi lên bộ bao vây thành Thăng Long.
Thoát Hoan thua chạy lên Kinh Bắc. Trong khi đó, Trần Quốc Tuấn đánh Toa Đô tại
Tây Kết (vùng Hưng Yên ngày nay). Toa Đô bị giết, Ô Mã Nhi (Omar) bỏ trốn. Trần
Quốc Tuấn tiếp tục phản công, sai hai tướng Nguyễn Khoái và Phạm Ngũ Lão phục
binh đánh tan quân Thoát Hoan ở Vạn Kiếp, trước khi Thoát Hoan trốn về nước.
Lần thứ năm (1288)
Tức giận về sự thất bại
vừa qua, Nguyên Thế Tổ cử Thoát Hoan một lần nữa cầm quân qua đánh phục thù vào
tháng 11 năm đinh hợi (1287). Quân nhà Nguyên tiến vào nước ta bằng ba hướng: ở
giữa, Thoát Hoan tiến xuống Lạng Sơn; phía tây, một cánh quân từ Vân Nam theo
đường sông Hồng tràn vào, do Ái Lỗ (Aruc) chỉ huy; và phía đông do Ô Mã Nhi đi
trước, vượt biển Đông tiến vào sông Bạch Đằng. Theo sau có Trương Văn Hổ tải 17
vạn thạch lương cung cấp cho quân sĩ.
Lực lượng nhà Trần vẫn
do Trần Quốc Tuấn tổng chỉ huy. Thoát Hoan chiếm Vạn Kiếp, sai Ô Mã Nhi theo
sông Lục Đầu đánh xuống Thăng Long. Thượng hoàng cùng vua Trần Nhân Tông phải
vào Thanh Hoa lánh nạn. Quân Mông Cổ đốt phá Thăng Long rồi rút lui về Vạn
Kiếp.
Ô Mã Nhi đem chiến
thuyền trở ra biển đón thuyền lương của Trương Văn Hổ. Ngang qua Vân Đồn (Quảng
Yên, nay là Vân Hải, Quảng Ninh), Trần Khánh Dư chận đánh, nhưng quân Việt bị
thua. Gặp được thuyền lương, Ô Mã Nhi cùng Trương Văn Hổ quay trở vào đất liền.
Rút kinh nghiệm vừa qua, Trần Khánh Dư để cho Ô Mã Nhi mở đường đi trước, đợi
đến khi Trương Văn Hổ tải lương theo sau, Trần Khánh Dư mới đổ phục binh, cướp
hết lương thực và khí giới. Trương Văn Hổ bỏ trốn về Trung Hoa.
Quân Nguyên càng ngày
càng cạn lương thực. Thoát Hoan kiếm cách cầu viện triều đình nhà Nguyên, nhưng
Trần Quốc Tuấn đã cho chận các đường giao thông ở Lạng Sơn. Thoát Hoan liền
quyết định rút quân. Tháng 3 năm mậu tý (1288) Thoát Hoan sai Ô Mã Nhi xuôi
sông Bạch Đằng, ra biển về trước. Trần Quốc Tuấn theo kế Ngô Quyền trước kia,
sai Nguyễn Khoái dùng cọc gỗ đẽo nhọn rồi bịt sắt và cắm giữa dòng sông. Nguyễn
Khoái lừa Ô Mã Nhi đến chỗ phục binh có đóng cọc, đổ quân tấn công khi thủy
triều xuống. Trần Quốc Tuấn lại tăng viện, đánh tan chiến thuyền Mông Cổ, và
bắt sống Ô Mã Nhi.
Được tin nầy, Thoát Hoan
liền theo đường bộ rút quân về Trung Hoa. Dọc đường quân Mông Cổ bị chận đánh
một vài nơi, nhưng cuối cùng Thoát Hoan cũng thoát được. Trần Quốc Tuấn hội các
tướng, dẫn quân rước vua Trần Nhân Tông và thượng hoàng Thánh Tông trở về Thăng
Long.
Lần thứ sáu (1407)
Năm 1400 (canh thìn),
đại thần Lê Quý Ly tức Hồ Quý Ly lật đổ vua Trần Thiếu Đế (trị vì 1398-1400),
chấm dứt nhà Trần. Nhà Trần bắt đầu từ vua Thái Tông (trị vì 1225-1258) đến vua
Thiếu Đế, truyền được mười hai đời, trong 175 năm.
Lê Quý Ly lên làm vua,
đặt niên hiệu là Thánh Nguyên, đổi quốc hiệu từ Đại Việt thành Đại Ngu, lấy lại
họ Hồ là họ của tổ tiên ông, tức Hồ Quý Ly. Làm vua được một năm, Hồ Quý Ly lên
làm thái thượng hoàng, nhường ngôi lại cho con là Hồ Hán Thương (trị vì
1401-1407).
Trong khi đó, bên Trung
Hoa, Minh Thái Tổ (trị vì 1368-1398) qua đời năm 1398, cháu nội lên kế vị là
Minh Huệ Đế (trị vì 1399-1403). Huệ Đế làm vua chẳng được bao lâu thì bị người
chú, con của Minh Thái Tổ, lật đổ và thay thế, tức Minh Thành Tổ (trị vì
1403-1424). Minh Thành Tổ là một người đầy tham vọng, còn tham vọng hơn cả Minh
Thái Tổ.
Bang giao Việt Hoa càng
ngày càng căng thẳng vì nhà Minh đòi hỏi nhiều điều quá đáng. Năm 1404 (giáp
thân), một hoàng thân nhà Trần là Trần Khang, dùng đường bộ trốn sang kinh đô
Trung Hoa, đổi tên là Trần Thiêm Bình, tự xưng là con của Trần Nghệ Tông, tố
cáo Hồ Quý Ly cướp ngôi nhà Trần và tố cáo những lời trần tình của Hồ Hán
Thương là dối trá.
Minh Thành Tổ sai Lý Kỳ
sang nước Việt thăm dò.
Lý Kỳ sang nắm tình hình, rồi về nước phúc trình cuộc
đảo chánh của nhà Hồ. Hồ Hán Thương gởi biểu qua nhà Minh tạ tội, và xin đón
Thiêm Bình về làm vua. Năm 1406 (bính tuất) Minh Thành Tổ sai tướng Hàn Quan,
đem năm ngàn quân hộ tống Trần Thiêm Bình về nước. Trần Thiêm Bình vừa về đến
biên giới, liền bị Hồ Hán Thương ra lệnh bắt giết. Hồ Hán Thương cử Trần Cung
Túc cầm đầu phái bộ sang Trung Hoa biện bạch về sự giả trá của Trần Thiêm Bình.
Phái bộ bị nhà Minh giữ lại không cho về.
Tháng 9 năm đó (bính
tuất), Minh Thành Tổ cử Chu Năng làm đại tướng, cùng hai phó tướng là Trương
Phụ và Mộc Thạnh đem quân sang xâm lăng nước ta. Trước khi qua biên giới, Chu
Năng bị bệnh từ trần, Trương Phụ được cử lên thay. Quân Minh tiến xuống thành
Đa Bang (Sơn Tây), một đồn lũy được Hồ Hán Thương cho xây năm 1405 (ất dậu),
làm tiền đồn bảo vệ Thăng Long. Trương Phụ và Mộc Thạnh chia nhau hai mặt tấn
công Đa Bang. Khi quân Việt dùng voi phản công, quân Minh dùng hỏa pháo bắn lại.
Voi sợ lửa bỏ chạy. Thành Đa Bang thất thủ, đưa đến việc thất thủ Thăng Long.
Hồ Nguyên Trừng, con
trai đầu của Hồ Quý Ly, anh của Hồ Hán Thương, đem quân chận người Minh ở sông
Mộc Phàm (Mộc Hoàn, Hà Nam ngày nay), nhưng bị thua phải lui về cửa biển Muộn
Hải, Nam Định. Hồ Quý Ly và Hồ Hán Thương cùng các quan bỏ chạy vào Thanh Hóa.
Quân Minh đuổi theo. Hai bên gặp nhau ở Lỗi Giang, một phân lưu của sông Mã
(Thanh Hóa). Quân nhà Hồ thua nữa. Hồ Quý Ly cùng hai con chạy vào Nghệ An.
Tháng 5 năm đinh hợi (1407), quân Minh bắt được Hồ Quý Ly ở cửa biển Kỳ La
(huyện Kỳ Anh, Hà Tĩnh), và bắt Hồ Hán Thương ở núi Cao Vọng (huyện Kỳ Anh, Hà
Tĩnh), cùng toàn bộ gia đình họ Hồ. Quân Minh không giết cha con Hồ Quý Ly mà
chỉ giải về Trung Hoa.
Cần chú ý là khi xâm lăng
nước Việt lần nầy, Minh Thành Tổ đã đưa ra cho các tướng viễn chinh ba chỉ dụ
đề ngày 21-8-1406, 16-6-1407 và 24-6-1407 căn dặn và nhắc nhở các tướng Minh
thi hành chính sách đồng hóa của nhà Minh và tiêu diệt toàn bộ văn hóa nước
Việt. Chẳng những quân Minh vơ vét của cải, vàng ngọc, mà còn tịch thu gần như
toàn bộ sách vở văn chương, học thuật, tư tưởng và cả giới trí thức cũng như
nghệ nhân người Việt đem về Trung Hoa. Đây là chính sách đồng hóa của nhà Minh
trên toàn cõi đế quốc của họ.(Sẽ viết trong bài tiếp.)
Lần thứ bẩy (1788)
Nguyên vào năm 1786
(bính ngọ), Nguyễn Huệ dẫn quân Tây Sơn ra bắc lần thứ nhất, đánh tan quân
Trịnh, tỏ ý phù Lê. Trong khi quân Tây Sơn còn ở Bắc hà, vua Lê Hiển Tông (trị
vì 1740-1786) từ trần, cháu đích tôn lên thay là Lê Chiêu Thống (trị vì
1787-1788). Khi quân Tây Sơn rút về, họ Trịnh nổi lên trở lại. Lê Chiêu Thống
viết thư nhờ Nguyễn Hữu Chỉnh, một cựu tướng nhà Lê, nay đã đầu quân theo Tây
Sơn, đang đóng ở Nghệ An, ra Thăng Long, giúp diệt trừ họ Trịnh.
Chụp lấy thời cơ, Nguyễn
Hữu Chỉnh đánh đuổi nhanh chóng quân chúa Trịnh, và trở nên chuyên quyền không
khác gì họ Trịnh. Được tin nầy, Bắc Bình Vương Nguyễn Huệ sai tướng Võ Văn Nhậm
cùng với Ngô Văn Sở, Phan Văn Lân ra đánh Nguyễn Hữu Chỉnh vào cuối năm 1787
(đinh mùi). Hữu Chỉnh bị bắt giết, vua Lê Chiêu Thống bỏ trốn. Võ Văn Nhậm đặt
Sùng Nhượng Công Lê Duy Cận, chú của Chiêu Thống và là anh của bà Ngọc Hân (vợ
Nguyễn Huệ), lên làm giám quốc, đứng đầu triều đình nhà Lê.
Vua Chiêu Thống trốn lẩn
quẩn ở vùng Lạng Giang. Mẹ của vua Chiêu Thống (hoàng thái hậu) bồng con của
nhà vua chạy sang Long Châu (Trung Hoa) cầu cứu nhà Thanh (1644-1911). Tổng đốc
Lưỡng Quảng là Tôn Sĩ Nghị trình lên vua Thanh Cao Tông tức Càn Long
(Ch’ien-lung / Qianlong, trị vì 1736-1795) rằng đây là cơ hội thuận tiện, mượn
cớ giúp Lê Chiêu Thống để xâm chiếm “An Nam”. Vua Càn Long, liền ra lệnh cho Sĩ
Nghị động binh bốn tỉnh Quảng Đông, Quảng Tây, Quý Châu và Vân Nam tiến đánh
Đại Việt tháng 10 năm mậu thân (1788). Tôn Sĩ Nghị chia quân làm ba đạo, vào
nước ta bằng các đường Tuyên Quang, Cao Bằng và Lạng Sơn.
Trước sức tiến quân ồ ạt
của Tôn Sĩ Nghị, Ngô Văn Sở theo kế hoạch của Ngô Thời Nhậm, một mặt cho người
đưa thư đến Tôn Sĩ Nghị xin hoãn binh, vừa để kéo dài thời gian, vừa để nhử
địch, một mặt khác bỏ ngỏ Thăng Long, rút quân về Tam Điệp ở Ninh Bình, bảo
toàn lực lượng, chờ viện binh của Bắc Bình Vương Nguyễn Huệ.
Tôn Sĩ Nghị tiến quân
đến Kinh Bắc (Bắc Ninh). Vua Chiêu Thống ra đón tiếp và cùng Tôn Sĩ Nghị vào
Thăng Long ngày 20-11-mậu thân (17-12-1788). Hai ngày sau, 22-11 (19-12), Tôn
Sĩ Nghị làm lễ tấn phong cho Lê Chiêu Thống làm An Nam quốc vương.
Được tin nầy, Nguyễn Huệ
lên ngôi hoàng đế tại Phú Xuân ngày 25-11-mậu thân (22-12-1788), lấy hiệu là
Quang Trung (trị vì 1788-1792), rồi tự mình đem quân tiến ra Bắc, nhanh chóng
đánh đuổi tan tác quân viễn chinh nhà Thanh, tạo nên chiến thắng Đống Đa lịch
sử (mồng 5 tháng giêng năm kỷ dậu, 1789), giải phóng Thăng Long và giữ vững bờ
cõi nước ta.
Kết luận
Như thế, từ năm 939 (Ngô
Quyền xưng vương) cho đến năm 1788 (Quang Trung xưng vương), trong vòng 850
năm, các triều đình Trung Hoa đã gởi quân xâm lăng nước Việt chúng ta tất cả
bảy lần. Chúng ta có thể rút ra một số kinh nghiệm như sau:
1) Khi nào nước Việt có sự thay đổi triều đại, hay tranh chấp quyền
lực nội bộ, hay nước Việt suy yếu, các vua Trung Hoa liền lợi dụng thời cơ để
xâm lăng, nhất là khi con cháu của các triều đại bị truất phế chạy qua Trung
Hoa cầu cứu.
2) Dù lúc tấn công nước Việt, lực lượng Trung Hoa rất mạnh, như dưới
thời nhà Nguyên (Mông Cổ), nhà Minh, hay nhà Thanh, dù người Việt lúc đầu thất
bại và phải rút lui, nhưng tổ tiên chúng ta luôn luôn cương quyết đánh đuổi xâm
lăng Trung Hoa, dù phải kháng chiến gian khổ để bảo vệ nền độc lập dân tộc, bảo
vệ tổ quốc.
3) Trong sáu lần Trung Hoa tấn công nước ta, lần đầu tiên do triều
đình Trung Hoa muốn trả đũa việc Lý Thường Kiệt đem quân tấn công Trung Hoa
trước. Từ kinh nghiệm nầy, sau đời nhà Lý, các triều đại từ nhà Trần trở đi,
tuy cương quyết duy trì chủ quyền quốc gia và độc lập dân tộc, nhưng không
khiêu khích, để tránh bị bắc phương trả đũa. Chỉ khi nào bắc phương xâm lăng,
thì Đại Việt chống trả. Đặc biệt là sau khi đánh đuổi quân Trung Hoa về nước,
Đại Việt vẫn gởi sứ thần sang Trung Hoa ngoại giao, mà ngày xưa gọi là triều
cống, để tránh tái diễn chiến tranh.
4) Những kinh nghiệm chống quân xâm lược Trung Quốc đã được Hưng
Đạo Đại Vương Trần Quốc Tuấn, trước khi từ trần năm 1300, tóm lược với vua Trần
Anh Tông: “Đại khái quân giặc cậy vào trường trận, quân ta cậy vào đoản binh,
đem đoản binh đánh lại trường trận, là việc thường trong binh pháp. Nhưng cần
phải xét: nếu thấy quân giặc tràn sang như gió, như lửa, thì thế giặc có thể dễ
chống cự được; nếu giặc dùng cách chiếm cứ dần, như tằm ăn dâu, không vơ vét của
dân, không mong đánh được ngay, thì mình phải dùng tướng giỏi, phải xem xét
tình thế biến chuyển như người đánh cờ, tùy theo thời cơ mà chế biến cho đúng,
làm thế nào thu hút được binh lính như cha với con một nhà, mới có thể dùng để
chiến thắng được. Vả lại bớt dùng sức dân để làm cái kế thâm căn cố đế, đó là
thượng sách giữ nước không còn gì hơn.” (2)
Theo Trần Hưng Đạo,
Trung Hoa xâm lăng nước ta bằng hai cách: Thứ nhất, quân Trung Hoa “tràn sang
như gió, như lửa”. Thứ hai, quân Trung Hoa “chiếm cứ dần, như tằm ăn dâu, không
vơ vét của dân, không mong đánh được ngay”.
Trong hai cách nầy, cũng
theo Trần Hưng Đạo, cách thứ nhất, tức quân Trung Hoa sang đánh nước ta như vũ
bão, thì “có thể dễ chống cự được”. Ngược lại, nếu Trung Hoa tiến quân từ từ
vào nước ta, theo kiểu tằm ăn dâu, chúng ta sẽ khó chống đỡ hơn. Trong trường
hợp đó, theo Trần Hưng Đạo, muốn chiến thắng địch thủ thì chúng ta phải tạo nội
lực quốc gia bằng cách xây dựng tình đoàn kết dân tộc (như cha với con một
nhà), và nuôi dưỡng sức dân (bớt dùng sức dân) để làm kế lâu dài mà giữ nước.
Tuy nhiên, muốn tạo sự đoàn kết toàn dân và muốn nuôi dưỡng sức dân, thì người
dân phải được hưởng tự do, được công bình trước pháp luật, mới cảm thấy có
trách nhiệm bảo vệ đất nước, hăng hái bảo vệ độc lập dân tộc.
Tập đoàn lãnh đạo cộng
sản Trung Hoa (CSTH) chủ trương bành trướng, còn hơn cả các triều đình quân chủ
Trung Hoa ngày xưa: thôn tính Tây Tạng, xâm lăng Tân Cương, đánh chiếm hải đảo…
Năm 1979, CSTH mở cuộc tấn công đại quy mô, dạy cho CSVN một bài học, nhưng gặp
phản ứng không thuận lợi. Rút kinh nghiệm từ đó, hiện nay CSTH quay qua thực
hiện kế hoạch “tằm ăn dâu”. Dần dần CSTH chiếm đất phía bắc Việt Nam (ải Nam
Quan), chiếm biển phía đông Việt Nam (Vịnh Bắc Việt), lấn núi phía tây Việt Nam
(Trường Sơn), nghĩa là bao vây Việt Nam ba mặt bắc và đông, tây.
Tình trạng nầy thật nguy
hiểm cho tương lai Việt Nam. Hy vọng những kinh nghiệm lịch sử của người xưa,
nhất là những lời Đức Trần Hưng Đạo đã dặn dò vua Trần Anh Tông năm 1300, có
thể còn hữu ích cho người Việt, nhằm tìm cách phòng bị và chống lại mối đe dọa
thường trực từ Bắc phương.
Chú
thích
1. Khi Hốt Tất Liệt xâm lăng Trung Hoa, đặt Trung Hoa dưới ách
thống trị của Mông Cổ năm 1279 nghĩa là mặc nhiên sáp nhập Mông Cổ vào Trung
Hoa. Năm 1368, Chu Nguyên Chương lật đổ nhà Nguyên (Mông Cổ), lên làm vua, tức
Minh Thái Tổ (trị vì 1368-1398), lập ra nhà Minh. Nhà Minh cai trị luôn Mông
Cổ. Trường hợp nầy cũng xảy ra với nhà Thanh ở Mãn Châu. Cuối đời Minh, Lý Tự
Thành nổi lên ở Thiểm Tây, tự xưng vương năm 1643. Năm sau (1644), Lý Tự Thành
kéo quân chiếm Bắc Kinh, vua Minh Hoài Tông (trị vì 1628-1644) tự tử. Tướng nhà
Minh là Ngô Tam Quế thông đồng với người Mãn Thanh (nhà Thanh) ở phía bắc, để
dẹp Lý Tự Thành. Lý Tự Thành thua chạy, vua Thanh vào Bắc Kinh làm lễ đăng
quang tức Thanh Thế Tổ, niên hiệu Thuận Trị (trị vì 1644-1661). Từ đó, nhà
Thanh làm chủ Trung Hoa, Mãn Châu tự động sáp nhập vào Trung Hoa. Khi nhà Thanh
sụp đổ sau cuộc cách mạng Tân Hợi năm 1911, đất Mãn Châu cũng bị xem là thuộc
Trung Hoa.
2. Quốc sử quán triều Nguyễn, Khâm định Việt sử thông giám cương
mục, (Chữ Nho), Hà Nội: bản dịch của Nxb. Giáo Dục, 1998, tập 1, tt. 558-559.
3. Nxb. Sự Thật, Sự thật về quan hệ Việt Nam – Trung Quốc trong 30
năm qua [tài liệu của đảng Cộng Sản Việt Nam, không đề tên tác giả], Hà Nội:
1979, tr. 16.
Đại nạn Trung Hoa thời cận đại
1.- TRUNG HOA GẶP ĐẠI
NẠN
Vào thế kỷ 19, trong nền
giao thương giữa Trung Hoa và các nước Âu Châu, một cuộc tranh chấp gay gắt đã
đưa đến việc người Âu Châu xâu xé Trung Hoa. Nguyên trong những sản phẩm người
Anh đem đến Trung Hoa, có một món hàng vừa dễ chuyên chở, lại bán được nhiều và
được giá cao, đó là thuốc phiện (nha phiến).
Thuốc phiện mà người
Trung Hoa gọi là cù túc, đã được người Ả Rập nhập vào Trung Hoa từ thế kỷ thứ
8, nhưng chỉ được sử dụng trong y học. Đến thế kỷ 16, những nhà giàu có Trung
Hoa bắt đầu dùng ống dọc tẩu để hút. Công ty Đông Ấn Anh Quốc (The English East
India Company) nhập cảng ồ ạt thuộc phiện vào Trung Hoa để kiếm lợi, làm tăng
nhanh giới nghiện thuốc phiện tại nước nầy. Con số người nghiện lên đến khoảng
mười triệu người vào năm 1830. Năm 1838, Anh nhập vào Trung Hoa 40,000 thùng
thuốc phiện; một thùng khoảng 70 ký-lô, giá có khi lên đến hai ngàn tiền vàng
Mễ Tây Cơ. Việc nầy gây ra hai thiệt hại quan trọng cho Trung Hoa: Thứ nhất
người nghiện càng ngày càng đông, bệnh tật, đói nghèo và trở nên vô dụng. Thứ
hai, người Hoa tốn rất nhiều tiền nhập thuốc phiện qua tay thương giới Anh.
Vua Đạo Quang (Tao-kuang
/ Dao Guang), tức Thanh Tuyên Tông (Qing Xuan Zong, trị vì 1821-1850), quyết
định bài trừ và cấm nhập cảng thuốc phiện năm 1838. Việc nầy đưa đến chiến
tranh giữa Anh Quốc và Trung Hoa năm 1840, thường được gọi là “Nha phiến chiến
tranh”.
Trung Hoa thất bại, phải
ký hiệp ước Nam Kinh (Nanking) năm 1842, gồm 12 khoản, theo đó các khoản
quan trọng là: Trung Hoa phải nhượng Hồng Kông (Hương Cảng) cho Anh; mở năm hải
cảng Quảng Châu (Kwangchow), Hạ Môn (Xiamen hay Hsiamen), Phúc Châu (Fuzhou hay
Fuchow), Ninh Ba (Ningpo hay Ningbo), Thượng Hải (Shanghai) cho người Anh buôn
bán và gia đình cư trú, có lãnh sự trông coi việc buôn bán; bồi thường cho Anh
21,000,000 tiền vàng Mễ; hàng hóa Anh nhập cảng chịu thuế một lần, và thương
nhân Trung Hoa không đóng thêm thuế khi chuyển hàng tiếp vào nội địa; công văn
trao đổi hai bên có tính cách bình đẳng. Vì việc mở năm hải cảng nên hiệp ước
nầy được các sách Trung Hoa gọi là Ngũ khẩu thông thương điều ước.
Cả hai bên Anh Quốc và
Trung Hoa đều vi phạm hiệp ước Nam Kinh. Cuộc xung đột lớn xảy ra vào
năm 1856. Quân Anh tấn công Quảng Châu rồi rút lui. Người Hoa tức giận đốt hết
các thương quán, dinh thự của Anh, Pháp, Hoa Kỳ. Cuối năm 1857, liên quân Anh
Pháp đánh chiếm Quảng Châu, rồi tiến lên đánh Thiên Tân (Tianjin hay Tientsin),
đe dọa Bắc Kinh.
Nhà Thanh vội vã ký hai
hiệp ước Thiên Tân riêng lẽ, một với Anh và một với Pháp năm 1858. Hai
hiệp ước nầy có những điểm chung sau đây: 1) Đại diện Anh, Pháp tự do cư trú ở
Bắc Kinh. 2) Giáo sĩ Anh, Pháp tự do truyền đạo ở nội địa Trung Hoa, công dân
Anh, Pháp có hộ chiếu được tự do du lịch Trung Hoa. 3) Mở thêm nhiều thương
cảng. 4) Công dân Anh, Pháp được quyền lãnh sự tài phán, nghĩa là nếu họ phạm
tội trên đất Trung Hoa, thì sẽ do lãnh sự của họ xử; nếu họ có tranh tụng với
người Hoa thì sẽ do quan lại Trung Hoa cùng lãnh sự xử. 5) Giá biểu quan thuế
mới sẽ có sự bàn bạc với đại diện Anh, Pháp.
Năm 1859, khi quân Anh,
Pháp đến Bắc Kinh để trao đổi hiệp ước đã được phê chuẩn, quân Thanh bất ngờ
tấn công. Liên quân Anh Pháp liền trả đũa, bắn phá dữ dội.
Vua Hàm Phong (Xian
Feng) tức Thanh Văn Tông (Qing Wen Zong, trị vì 1851-1861) bỏ chạy, giao trách
nhiệm cho hoàng thân Cung Thân Vương. Ông nầy thương thuyết và ký hiệp ước Bắc
Kinh năm 1860, lập lại những điều trong hiệp ước Thiên Tân, cộng
thêm ba điều quan trọng là mở cửa Thiên Tân, bồi thường cho Anh và Pháp mỗi
nước 8 triệu lạng bạc (trong khi theo hiệp ước Thiên Tân, Trung Hoa chỉ
trả cho Anh 4 triệu và cho Pháp 2 triệu mà thôi), và cắt đất gần Hồng Kông là
Cửu Long (Kowloon) và các đảo phụ cận là Stonecutters Inlands cho Anh.
Chẳng những phải bồi
thường cho Anh và Pháp, Trung Hoa còn phải đền công cho Nga, là nước đã làm
trung gian giúp đưa đến hiệp ước Bắc Kinh năm 1860. Nga được hưởng lợi
nhiều hơn cả Anh và Pháp, vì được Trung Hoa nhượng nhiều đất ở phía tây bắc
Trung Hoa. Từ đó, các cường quốc Âu Mỹ cùng nhau xâu xé Trung Hoa. Năm 1895,
Trung Hoa lại thua Nhật, phải nhượng bộ trong hòa ước Shimonoseki (Hạ
Quan) ngày 17-4-1895.
Vào gần cuối thế kỷ 19,
bị các nước Tây phương đe dọa, Trung Hoa khốn đốn không kém Việt Nam ở phương
nam, nhưng triều đình nhà Thanh vẫn cứ tự nhận Trung Hoa là thượng quốc, có ưu
quyền ở Việt Nam.
2.- TRUNG HOA TỰ NHẬN ƯU
QUYỀN THƯỢNG QUỐC
Trên đường tìm kiếm
thuộc địa sau cuộc cách mạng kỹ nghệ ở Âu Châu, Pháp viện dẫn lý do triều
Nguyễn đàn áp Ky-Tô giáo, Pháp đem quân tấn công Đà Nẵng ngày 1-9-1858, mở đầu
cuộc xâm lăng Việt Nam. Pháp chiếm các tỉnh Gia Định, Định Tường, Biên Hòa,
Vĩnh Long, buộc triều đình Huế phải ký hòa ước Nhâm Tuất ngày 5-6-1862,
nhượng ba tỉnh Biên Hòa, Gia Định, Định Tường (ba tỉnh miền Đông Nam Kỳ) cho
Pháp.
Không dừng lại ở đó,
Pháp tiếp tục chiếm ba tỉnh miền Tây Nam Kỳ là Vĩnh Long, An Gia, Hà Tiên năm
1867, và tiến quân ra đánh Bắc Kỳ lần thứ nhất năm 1873, chiếm Hà Nội, Ninh
Bình, Hải Dương, Nam Định. Pháp ép triều đình Huế ký hòa ước ngày Giáp Tuất
15-3-1874, nhường đứt luôn ba tỉnh miền Tây Nam Kỳ cho Pháp, để Pháp trả lại
các tỉnh Bắc Kỳ. Hòa ước Giáp Tuất ngày 15-3-1874 gồm 22 điều khoản,
trong đó điều khoản số 2 nói rằng “Tổng thống Pháp nhận Đại Nam là một quốc
gia độc lập, không phải thần phục nước nào, hứa giúp Hoàng đế Đại Nam nếu cần,
bảo vệ an ninh trong và ngoài nước…”, và điều khoản số 3 tiếp theo “Để
đáp lại sự bảo hộ ấy, Hoàng đế Đại Nam từ nay chịu theo chính sách ngoại giao
hiện thời của nước Pháp…” Nói cách khác, từ nay Việt Nam phải theo chính
sách ngoại giao của Pháp, và không được thần phục hay giao thiệp với nước khác
mà không có sự đồng ý của Pháp.
Khi hòa ước năm 1874 đã
được hai bên Việt Pháp phê chuẩn và trao đổi, đại diện Pháp tại Bắc Kinh là De
Rochehouart chuyển bản hòa ước nầy cho chính phủ Trung Hoa ngày 24-5-1875.
Triều đình nhà Thanh trả lời rằng: “Chí Giao Chỉ tức Việt Nam bổn hệ Trung
Hoa thuộc quốc.” (nghĩa là: “Từ Giao Chỉ đến Việt Nam vốn là thuộc quốc
của Trung Hoa.”). Câu nầy được tòa lãnh sự Pháp dịch qua Pháp văn theo
nghĩa là: “An Nam cũng là xứ được gọi là Việt nam. Xứ nầy từng là nước thần
phục Trung Hoa.”(1) Do cách hành văn khác nhau, Trung Hoa nghĩ rằng
họ đã phản đối Pháp, nhưng Pháp lại cho rằng Trung Hoa chẳng phản đối gì.
Trong cuộc tiếp xúc với
thủ tướng Pháp là Charles de Freycinet ngày 25-1-1880, đại sứ Trung Hoa tại
Pháp là Tăng Kỷ Trạch (Zeng Ji Ze) khẳng định với Pháp rằng Việt Nam là chư hầu
của Trung Hoa.(1) Vua Trung Hoa lúc nầy là Quang Tự (Kuang-hsu) hay
Thanh Đức Tông (Qing Te-tsung, trị 1875-1908) mới 10 tuổi và bà thái hậu Từ Hy
(Tzu-Hsi / Ci Xi, 1835-1908) giữ quyền nhiếp chính.
Tăng Kỷ Trạch còn viết
thư ngày 10-11-1880 khi ông đến St Pétersbourg (Nga), yêu cầu ngoại trưởng Pháp
cho Trung Hoa biết lập trường của Paris về những biến chuyển ở Bắc Kỳ. Trong
thư trả lời ngày 27-12-1880, ngoại trưởng Barthélemy St. Hilaire đáp lại rằng
theo điều 2 hòa ước năm 1874, Pháp có bổn phận và trách nhiệm với Việt Nam. Thư
nầy được gởi đến cho Tăng Kỷ Trạch và chính phủ Trung Hoa. Tăng Kỷ Trạch cho
đại diện Pháp ở St. Pétersbourg biết rằng Pháp có thể chiếm Trung Kỳ, nhưng nếu
chiếm Bắc Kỳ thì sẽ gây quan ngại cho Trung Hoa, vì vùng nầy tiếp giáp với biên
giới Trung Hoa. Ngoại trưởng Pháp liền ra lệnh cho viên đại diện Pháp báo cho
Tăng Kỷ Trạch biết rằng từ năm 1874, ngoài nước Pháp Việt Nam đã hoàn toàn cắt
đứt liên hệ với các nước khác.(2)
Về phía Việt Nam, dầu đã
ký Hòa ước Giáp Tuất (15-3-1874), chịu nhận nền ngoại giao Pháp, vua Tự
Đức vẫn gởi phái bộ ngoại giao sang Trung Hoa năm 1876, để chúc mừng vua Thanh
Đức Tông lên thay vua Thanh Mục Tông (Mu-tsung) (trị vì 1862-1874), tức vua
Đồng Trị (T’ung-chih) từ trần năm 1874. Tháng 7-1880, vua Tự Đức còn cử sứ thần
sang Trung Hoa thêm lần nữa. Chuyến đi nầy, chẳng những có tính cách ngoại giao
thông lệ bốn năm một lần cống sứ, mà còn để nhờ Trung Hoa giúp đỡ.
Năm sau (1881), Trung
Hoa gởi Đường Đình Canh sang kinh đô Huế bàn chuyện buôn bán, lập chiêu thương
cuộc. Những sự kiện nầy không thể qua mặt người Pháp. Khâm sứ Pháp tại Huế là
Rheinart đã báo cáo đầy đủ các chuyến đi sứ của Việt Nam sang Trung Hoa cho
thượng cấp ngày 2-8-1882.(Yoshiharu Tsuboii, sđd. tt. 298-299.)
Về phía nhà Thanh, tại
Bắc Kinh, đại diện Trung Hoa phản đối với đại sứ Pháp, cho rằng Việt Nam là
thuộc quốc của Trung Hoa và yêu cầu Pháp rút quân khỏi Bắc Kỳ để duy trì tình
hữu nghị Hoa Pháp. Tại Paris, ngày 6-5-1882, đại sứ Tăng Kỷ Trạch cũng lên
tiếng phản đối Pháp và yêu cầu Pháp rút quân.
Thủ tướng Freycinet
(Pháp) cho rằng lời lẽ của họ Tăng bất nhã, nên yêu cầu đại sứ Pháp tại Bắc
Kinh cho chính phủ Trung Hoa biết rằng sẽ không nói chuyện với Trung Hoa và yêu
cầu Trung Hoa đừng xen vào chính sách Pháp ở Bắc Kỳ.(3)
Về quân sự, ngày 30-6-1882,
tổng đốc Vân Nam (Trung Hoa) loan báo rằng quân đội Trung Hoa sẽ tiến vào lãnh
thổ Bắc Kỳ để truy đuổi các thổ phỉ Cờ đen. Trong tháng sau, tướng Tạ Kính Bưu
đem ba doanh quân Vân Nam đến đóng tại Quản Ty (Hưng Hóa). [Một doanh khoảng
1,000 quân.] Vào tháng 9, nhà Thanh cử tướng Hoàng Quế Lan đem mười hai doanh
quân đóng ở các tỉnh Lạng Sơn, Cao Bằng, Thái Nguyên, Bắc Ninh, và tướng Triệu
Ốc đem năm doanh quân đóng ở Tuyên Quang. Tài liệu Pháp cho rằng số quân Trung
Hoa tại Bắc Kỳ lúc đó lên đến 20,000 người. Dầu vậy, lực lượng Trung Hoa dần
dần bị Pháp đẩy lui.
Trong thực tế, Trung
Hoa điều quân qua Việt Nam nhắm mưu lợi, chứ chẳng phải thực tâm giúp đỡ
Việt Nam chống Pháp, nên khi thấy không thể chiến thắng được Pháp, Trung Hoa
quay qua thương thuyết với Pháp để chia phần ở Việt Nam.
3.- TRUNG HOA ÂM MƯU
CHIA HAI BẮC KỲ
Ngày 27-10-1882, Paris
thông báo cho đại sứ Pháp ở Trung Hoa là Bourée biết, trong phiên họp ngày
21-10, chính phủ Pháp quyết định bảo hộ Việt Nam, để Bourée nói chuyện với Bắc
Kinh. Trước sự cương quyết của Pháp, vào đầu tháng 11-1882, Lý Hồng Chương (Li
Hongzhang hay Li-Hung-Tchang), một viên chức cao cấp trong Tổng lý nha môn, cơ
quan phụ trách ngoại giao của triều đình Trung Hoa, đề nghị với Bourée rằng Trung
Hoa và Pháp chia nhau bảo hộ Bắc Kỳ. Bourée báo cáo sáng kiến của Lý Hồng
Chương về Pháp.
Lúc đó, các chính phủ
Paris kế tiếp nhau, đều muốn chiếm Bắc Kỳ, nhưng vừa ngại tốn kém vì Quốc hội
Pháp không chuẩn chi, vừa ngại đụng chạm với Trung Hoa, nên đường lối của chính
phủ Pháp không rõ ràng và hay thay đổi. Ngày 5-12-1882, Bourée cho Paris biết
là Bắc Kinh đã ra lệnh quân Thanh rút khỏi Bắc Kỳ về Vân Nam và Quảng Tây. Cũng
trong ngày nầy, bộ Hải quân và Thuộc địa ra Pháp lệnh cho soái phủ Sài Gòn
tránh đụng chạm với quân Trung Hoa. (Vũ Ngự Chiêu, sđd. tr. 291)
Ngày 20-12-1882, tại
Thiên Tân (Tianjin hay Tientsin), Bourée và Lý Hồng Chương ký tạm ước Thiên
Tân về Bắc Kỳ, theo đó Trung Hoa chiếm phía bắc sông Hồng (vùng núi non và
hầm mỏ), và Pháp chiếm phía nam sông Hồng (vùng châu thổ, sản xuất nông phẩm).
Lào Cai được xem là một thương cảng Trung Hoa, nhưng người Pháp được quyền tự
do buôn bán với Vân Nam.(4) tạm ước Thiên Tân thật ra rất mơ hồ,
chỉ lấy sông Hồng chia hai địa phận, nhưng chưa vạch ra cụ thể ranh giới giữa hai
bên Pháp và Trung Hoa ở Bắc Kỳ.
Tuy nhiên, chẳng bao
lâu, Tạm ước Thiên Tân bị Pháp bãi bỏ. Nguyên tại Paris, chính phủ
Charles Duclerc sụp đổ ngày 22-1-1883. Armand Fallières tạm thay một thời gian,
thì Jules Ferry trở lại làm thủ tướng lần thứ hai ngày 21-2-1883. Lúc đó, Pháp
dứt khoát về vấn đề Ai Cập (Egypt) vì nước nầy đã do nước Anh đô hộ từ 1882.
Jules Ferry dồn nỗ lực về phía Việt Nam.
Việc làm đầu tiên về
Việt Nam của chính phủ Jules Ferry là bãi bỏ tạm ước Thiên Tân mà
Bourée đã ký với Lý Hồng Chương, vì theo chính phủ nầy, tạm ước đã giành cho
Trung Hoa quá nhiều quyền lợi ở Bắc Kỳ. Quyết định bãi bỏ được Pháp báo cho
Trung Hoa biết ngày 5-3-1883. Hai tháng sau, đại sứ Bourée bị triệu hồi. Chính
phủ Pháp đưa Tricou, nguyên đại sứ Pháp tại Nhật, sang Bắc Kinh làm đại sứ từ
ngày 1-6-1883.
Ngày 18-8-1883, đại sứ
Trung Hoa là Tăng Kỷ Trạch giao cho chính phủ Pháp lập trường sáu điểm của
Trung Hoa về Bắc Kỳ, theo đó: (1) Ngoại trừ Nam Kỳ, Pháp không được chiếm bất
cứ phần lãnh thổ nào của An Nam; (2) An Nam là chư hầu của Trung Hoa; (3) Pháp
phải triệt binh khỏi những nơi đã chiếm của An Nam, mở một số hải cảng để giao
thương, và các cường quốc có quyền đặt tòa lãnh sự tại các cảng nầy; (4) Sông
Hồng phải được mở rộng để giao thương; (5) Trung Hoa sẽ bảo đảm việc tự do giao
thương trên sông Hồng; (6) Những hòa ước giữa Pháp và Việt Nam phải được Trung
Hoa chấp thuận.(Vũ Ngự Chiêu, sđd.tt. 328-329.)
Trong khi đó, Pháp đưa
quân từ Bắc Kỳ, tiến đánh cửa Thuận An (Huế) ngày 20-8-1883. Thất bại, triều
đình Huế đành xin điều đình và ký hòa ước Quý Mùi ngày 25-8-1883, gồm 27
điều khoản, trong đó điều 1 viết rằng “Nước Nam nhận và chịu sự bảo hộ của
nước Pháp với những hậu quả của mối tương giao nầy theo luật pháp ngoại giao Âu
Châu, nghĩa là nước Pháp chủ trương mọi sự giao thiệp của nước Nam với các nước
ngoài, kể cả nước Tàu, và nước Nam có giao thiệp ngoại giao với nước nào thì
chỉ do một mình nước Pháp môi giới mà thôi.”
Bảo hộ xong Việt Nam,
hai ngày sau, ngoại trưởng Pháp từ chối yêu cầu sáu điểm của Trung Hoa trong
thư trả lời ngày 27-8, và cho Trung Hoa biết rằng Pháp sẵn sàng giải quyết vấn
đề an ninh biên giới và quyền lợi người Hoa buôn bán trên sông Hồng.
Ngoại trưởng Pháp còn
gởi công văn ngày 15-9-1883 cho chính phủ Trung Hoa, một lần nữa xác nhận rằng Pháp
không chấp nhận tạm ước Thiên Tân ngày 20-12-1882, giữa đại sứ
Bourée và Lý Hồng Chương về Bắc Kỳ. Công văn ngày 15-9 còn đưa ra đề nghị mới
của Pháp gồm hai điểm: (1) Lập một khu phi quân sự giữa hai vĩ tuyến 21 và 22,
nếu một bên muốn động binh để đánh dẹp thổ phỉ thì phải có sự đồng ý của bên
kia. (2) Thị trấn Man Hao trên sông Hồng trong lãnh thổ Trung Hoa sẽ được mở ra
cho việc giao thương. Chính sách của chính phủ Jules Ferry được Quốc hội Pháp
hậu thuẫn mạnh mẽ trong cuộc đầu phiếu tại Quốc hội ngày 31-10-1883. (Vũ Ngự
Chiêu, sđd. tt. 330-332.)
Hai chính phủ Pháp Hoa
tranh cãi không dứt về vấn đề Bắc Kỳ. Pháp muốn độc quyền tại miền Bắc Việt
Nam, trong khiTrung Hoa muốn chia một phần Bắc Kỳ cho Trung Hoa, và bảo
đảm an toàn biên giới Việt Hoa. Trung Hoa tin tưởng rằng Pháp khó có thể chiến
thắng lực lượng Trung Hoa ở Bắc Kỳ. Ngoài ra, Trung Hoa còn hy vọng hai nước
Anh và Đức sẽ can thiệp, nhưng lúc đó, Anh đang bận rộn ở Ai Cập và Đức muốn
Pháp bành trướng ở Bắc Kỳ hơn là tập trung lực lượng để chống Đức ở biên giới
giữa hai bên.
Cuối cùng, tại Bắc Kỳ,
Pháp đã đánh đuổi quân Trung Hoa và quân Cờ đen chạy lên miền biên giới, làm
chủ tình hình Bắc Kỳ. Lúc đó, Trung Hoa thấy không thể kiếm lợi được ở Việt Nam
mà còn lo ngại Pháp sẽ tiến chiếm Đài Loan hay Hải Nam để đòi chiến phí, nên
Trung Hoa bắt đầu thay đổi chính sách.
4.- HIỆP ƯỚC THIÊN
TÂN LẦN THỨ NHẤT (11-5-1884)
Đầu tiên, Lý Hồng
Chương, nhờ một thân hữu tên là Gustav Detring, người Đức, công chức cao cấp
trong ngành thương chánh Trung Hoa và đã phục vụ 20 năm ở Quảng Châu, vận động
với chính phủ Pháp. Vào tháng 4-1884, Gustav Detring đem việc nầy thảo luận với
một người bạn là trung tá Ernest François Fournier, hạm trưởng tuần dương hạmVolta,
đang đóng ở Quảng Đông. Fournier trình bày lại ý định của Lý Hồng Chương với
cấp chỉ huy là phó đô đốc Sébastien Lespès, tư lệnh hạm đội Pháp tại Trung Hoa
và Nhật Bản. Một mặt, Lespès thuận cho Fournier nói chuyện với Lý Hồng Chương,
một mặt Lespès trình về Paris.
Ernest Fournier nhờ
Gustav Detring chuyển cho Lý Hồng Chương một văn thư cho biết các điều kiện về
phía Pháp để đi đến một cuộc dàn xếp với Trung Hoa: giải nhiệm đại sứ Tăng Kỷ
Trạch, từ bỏ ưu quyền đối với Việt Nam, rút lui quân đội Trung Hoa khỏi Bắc Kỳ,
và bồi hoàn chiến phí.(5)
Để tỏ thiện chí, triều
đình Trung Hoa quyết định chấm dứt nhiệm vụ đại sứ ở Pháp của Tăng Kỷ Trạch, mà
vẫn giữ ông ta làm đại sứ ở Anh; và Trung Hoa cử Hứa Cảnh Trừng làm đại sứ tại
Pháp, Đức, Ý, Hòa Lan và Áo.
Cuộc nói chuyện tiếp
tục, Fournier đến Thiên Tân, gặp Lý Hồng Chương và nhanh chóng ký hiệp ước ngày
11-5-1884, gồm năm khoản, thường được gọi là hiệp ước Fournier hay hiệp
ước Thiên Tân, đại để như sau: 1) Pháp hứa tôn trọng biên giới Việt Hoa.
2) Trung Hoa cam kết rút quân khỏi Bắc Kỳ và tôn trọng những hòa ước ký kết
giữa Pháp và Việt Nam. 3) Pháp không đòi bồi thường chiến phí. 4) Hủy bỏ những
hiệp ước trước đây giữa Trung Hoa và Việt Nam, và nuớc Pháp cam kết không làm
tổn hại thể diện Trung Hoa. 5)
Hai bên thỏa thuận sẽ gặp nhau lại trong vòng 90
ngày để ký kết hiệp ước chính thức.
Ernest Fournier tiếp tục
thương lượng với Lý Hồng Chương về thời biểu Trung Hoa rút quân. Ngày 17-5,
Fournier trao cho Lý Hồng Chương một giác thư (mémorandum) theo đó Pháp sẽ tiếp
thu Lạng Sơn, Cao Bằng ngày 5-6-1884, và Lào Cai ngày 1-7-1884.(Alfred
Schreiner, sđd. tr. 362.)
Nhận được tin nầy, trung
tướng Millot, tư lệnh lực lượng Pháp ở Bắc Kỳ nghĩ rằng Pháp có thể chiếm đóng
vùng Lạng Sơn, Cao Bằng khoảng từ 15 đến 20-6, nên ông cử quân đi tiếp thu Lạng
Sơn. Trên đường đi Lạng Sơn, ngang qua thị trấn Bắc Lệ ngày 22-6, đoàn quân
Pháp bị quân Trung Hoa tấn công dữ dội và gây thiệt hại nặng nề.
Chính phủ Paris được tin
Bắc Lệ, liền ra lệnh cho đại diện Pháp ở Bắc Kinh gởi cho triều đình Mãn Thanh
một tối hậu thư ngày 12-7, yêu cầu Trung Hoa phải ra lệnh quân đội mình lập tức
rời Bắc Kỳ, hạn chót là 31-7, và triều đình Trung Hoa phải bồi thường 250 triệu
quan chiến phí, nếu không Pháp sẽ đánh Trung Hoa.
Phó đề đốc Prosper
Courbet, đang chỉ huy hạm đội Pháp ở Bắc Kỳ, được cử kiêm luôn chỉ huy hạm đội
Pháp ở Trung Hoa, đem quân đến cửa sông Mân ở Phúc Châu (Fou-Tchéou), thủ phủ
tỉnh Phúc Kiến (Fukien) ngày 16-7, trong khi một hạm đội Pháp khác đến đảo Cơ
Long (Kélung) ở eo biển Đài Loan. Ngày 5-8-1884, Pháp bắt đầu tấn công, gây
thiệt hại nặng cho Trung Hoa.
Trên biển, hạm đội Pháp
truy lùng và tấn công các tàu của Trung Hoa, phong tỏa cửa sông Dương Tử
(Yang-tse), vùng Thượng Hải, và cho đến cuối tháng 3-1885, Pháp làm chủ hoàn
toàn quần đảo Bành Hồ ở eo biển Đài Loan. (Quân sử III, Sài Gòn: 1971,
tt. 227-228.)
5. HIỆP ƯỚC THIÊN TÂN
LẦN THỨ HAI (9-6-1885)
Trong khi Pháp khó thắng
Trung Hoa, thì rõ ràng Trung Hoa thất thế cả ở Trung Hoa lẫn ở Bắc Kỳ. Cả hai
bên Pháp Hoa đều muốn tìm kiếm một giải pháp hòa bình vì hoàn cảnh riêng của
mỗi bên. Sau những cuộc thảo luận kéo dài, hai bên dự tính đi đến việc ký kết
hòa ước vào cuối tháng 3-1885, thì chính phủ Jules Ferry sụp đổ. Chính phủ
Brisson lên thay thế. Bộ trưởng ngoại giao vẫn là Charles Freycinet.
Cuộc đàm phán về một hòa
ước mới bắt đầu tại thành phố Thiên Tân từ ngày 13-5-1885 giữa hai bên
Pháp-Hoa; kết thúc bằng Hiệp ước hoà bình, hữu nghị và thương mại ký
ngày 9-6-1885 giữa Jules Patenôtre (đại diện Pháp) và Si Tchen, Lý Hồng Chương
(Li Hongzhang / Li-Hung-Tchang) và Teng Tcheng Sieou (đại diện Trung Hoa).
Hòa ước Thiên Tân
lần thứ hai nầy gồm 10 điều khoản, có thể được tóm lược như sau: Trung Hoa đồng
ý rút quân về nước (điều 1). Trung Hoa nhìn nhận việc Pháp bảo hộ Việt Nam
(điều 2). Hai bên sẽ tiếp tục hòa đàm về vấn đề biên giới Việt Hoa (điều 3).
Hai bên sẽ thảo luận về một hiệp ước thương mại (điều 5, 6, 8). Pháp đồng ý rút
quân khỏi Đài Loan và Bành Hồ (Pescadores) (điều 9).
Như thế là chiến tranh
Pháp Hoa về vấn đề Bắc Kỳ kết thúc. Bắc Kinh gởi một phái đoàn đến Hà Nội để
giúp chấm dứt tranh chấp Pháp Hoa, và đưa quân đội nhà Thanh trở về Trung Hoa.
KẾT LUẬN
Dầu Việt Nam, quốc hiệu
của nước ta từ khi vua Gia Long lên ngôi năm 1802, là một nước độc lập, Trung
Hoa vẫn mặc nhiên tự xem Trung Hoa là thượng quốc và có ưu quyền đối với Việt
Nam. Khi người Pháp xuất hiện, Trung Hoa tự xem có quyền thương lượng với Pháp
về Việt Nam, muốn chia phần với Pháp và quyết định số phận Việt Nam. Cho đến
khi bị Pháp đánh bại, Trung Hoa đành nhượng bộ, nhưng những nhà cầm quyền Trung
Hoa không bao giờ từ bỏ mục tiêu truyền kiếp là đánh chiếm và đô hộ Việt Nam.
Chú
thích:
1. Yoshiharu Tsuboii,
Nước Đại Nam đối diện với Pháp và Trung Hoa, Nguyễn Đình Đầu dịch, TpHCM: Ban
Khoa học Xã hội, 1990, tr. 142.
2. Vũ Ngự Chiêu, Các vua cuối nhà Nguyễn 1883-1945, tập 1, Houston: Nxb. Văn Hóa, 1999, tt. 273-274.
3. Alfred Schreiner, Abrégé de l’histoire d’Annam, Sài Gòn: 1906, tr. 353.
4. Khối Quân sử, Quân dân Việt Nam chống Tây xâm (1847-1945), Quân sử III, Sài Gòn: Bộ Tổng tham mưu Quân lực Việt Nam Cộng Hòa, 1971, tr. 164.
5. Alfred Schreiner, sđd.. tt. 371-372.
2. Vũ Ngự Chiêu, Các vua cuối nhà Nguyễn 1883-1945, tập 1, Houston: Nxb. Văn Hóa, 1999, tt. 273-274.
3. Alfred Schreiner, Abrégé de l’histoire d’Annam, Sài Gòn: 1906, tr. 353.
4. Khối Quân sử, Quân dân Việt Nam chống Tây xâm (1847-1945), Quân sử III, Sài Gòn: Bộ Tổng tham mưu Quân lực Việt Nam Cộng Hòa, 1971, tr. 164.
5. Alfred Schreiner, sđd.. tt. 371-372.
__._,_.___
