Quyền Con Người Trong Nhà Nước Pháp Quyền
Trần Huỳnh Duy Thức
November 23, 20130 Bình Luận
Ông Trần Huỳnh
Duy Thức, bị kết án trong vụ “lật đổ chính quyền nhân dân”, đang thụ án 16 năm tù
giam- một bản án khắc nghiệt nhất từ trước tới nay dành cho các nhà hoạt động
dân chủ.
Chúng ta thường nghe nói pháp quyền là quyền thượng tôn
pháp luật – Pháp luật đứng trên hết mọi đối tượng – và áp dụng cho mọi người như nhau. Cách
hiểu này còn được gọi là pháp trị (rule by law) tức cai trị bằng pháp luật. Tuy
nhiên điều gì sẽ xảy ra khi Pháp luật lại bảo vệ một đối tượng nào đó trên hết,
chẳng hạn một tư tưởng chủ nghĩa, một chế độ chính trị, một đảng phái trị nào
đó, hay thậm chí là một con người nào đó? Câu trả lời đã quá rõ ràng: điều đó
sẽ dẫn đến sự chuyên chế (hay chuyên chính theo cách nói của những người Cộng
sản) mà ở đó Pháp luật được sử dụng làm công cụ cai trị của giới cầm quyền để
duy trì quyền lực và quyền lợi cho mình.
Đây chính là tính chất chính trị căn
bản và đã trở thành bản chất của các chế độ phong kiến hay còn gọi là quân chủ
chuyên chế mà đối tượng bảo vệ trên hết của nó là vua. Xâm phạm vua là tội đại
nghịch, là tội đứng đầu trong luật hình sự và có mức hình phạt khủng khiếp
nhất. Tương tự như vậy, ở các chế độ đảng trị thì bảo vệ đảng cũng là trên hết.
Các chế độ độc tài
chuyên chế đang tồn tại ngày nay cũng với một bản chất như vậy, chỉ có khác về
hình thức, chẳng hạn như vua bây giờ có thể là một (dù với một danh xưng khác),
có thể là nhiều ví dụ như một nhóm chóp bu của một đảng hoặc là một chế độ
chính trị gắn với một tư tưởng chủ nghĩa nào đó. Việc xâm phạm đến các chế độ
và chủ nghĩa đó luôn bị quy là tội nặng nhất đứng đầu trong các tội hình sự. Ở
Việt Nam các tội gọi là xâm phạm an ninh quốc gia được dành hẳn một chương đầu
tiên của phần tội phạm của bộ luật hình sự, hầu hết có khung hình phạt cao nhất
có án tử hình, như điều 79 – lật đổ chính quyền nhân dân, điều 88 – tuyên
truyền chống phá nhà nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam.
Bằng cách như vậy
và theo tinh thần pháp trị – thượng tôn pháp luật, giới cầm quyền ở các chế độ
như thế luôn dễ dàng đứng trên pháp luật, dùng pháp luật để bảo vệ đặc quyền
riêng cho mình trên danh nghĩa bảo vệ an ninh quốc gia. Sự thượng tôn pháp luật
kết cục là để bảo vệ tối thượng cho một nhóm đối tượng nhỏ hẹp nào đó dưới rất
nhiều các danh nghĩa của nhân dân, do nhân dân và vì nhân dân. Thực ra chế độ
phong kiến chưa hoàn toàn chấm dứt, chỉ có cái tên của nó là không còn hợp thời
nữa nên phải dùng đến những cái tên hình thức khác nhau để che đậy bản chất
không thay đổi của nó.
Như vậy, sự thượng
tôn pháp luật là không đủ để đảm bảo cho một chế độ dân chủ. Đây chỉ là ý nghĩa
thứ cấp của pháp quyền (rule of law). Ý nghĩa sơ cấp của pháp quyền là sự bảo
vệ các quyền của con người bằng pháp luật (hiến pháp và luật), kết hợp với ý
nghĩa thứ cấp như trên sẽ dẫn đến kết quả là quyền con người sẽ được bảo vệ ở
vị trí cao nhất của pháp luật. Và do đó Nhà nước Pháp quyền (The rule of law)
là một nhà nước mà bất chấp hình thức của nó là gì đi nữa thì pháp luật của nó
phải bảo vệ các quyền của con người trên hết mọi đối tượng khác một cách bình
đẳng cho bất kỳ công dân nào của nó mà không được có bất kỳ sự phân biệt nào về
các thuộc tính sinh học, địa vị xã hội lẫn quan điểm chính trị của họ, cho dù
đó là những cái thuộc về thiểu số rất nhỏ.
Nói cách khác, nhà nước pháp quyền
là một sự ủy trị để đại diện cho từng công dân một để bảo vệ quyền con người
của anh ta một cách bình đẳng với tất cả mọi công dân khác mà không có bất kỳ
đối tượng nào khác được đặt lên trên các quyền đó của anh ta. Sự bảo vệ ở đây
phải bao gồm sự đảm bảo để anh ta sử dụng được đầy đủ các quyền con người của
mình, ngăn ngừa người khác xâm phạm các quyền này của anh ta và ngăn ngừa anh
ta xâm phạm các quyền này của người khác. Cho dù anh ta có bỏ phiếu cho nhà
nước đó hay không thì nó vẫn phải bảo vệ cho anh ta như vậy, ngay cả lúc anh ta
bị phạm pháp đi nữa.
QUYỀN CON NGƯỜI TỐI THƯỢNG
Một nhà nước làm
được như vậy thì tất yếu nó là một nhà nước dân chủ mà không cần phải gắn thêm
thuộc tính “của nhân dân, do nhân dân và vì nhân dân ” làm chi trừ khi chỉ sử
dụng nó như là một khẩu hiệu. Dân chủ là một tính chất của xã hội được hình
thành nên từ sự vận động trong thực tế cuộc sống của con người chứ không phải
là một hình thức xã hội, một phương thức cai trị hoặc một mô hình chính trị. Do
vậy chúng ta hay thấy rằng có rất nhiều nước mang những cái tên dân chủ hay
nhân dân thường lại là những nước phản dân chủ nhất, áp đặt nhân dân chuyên chế
nhất. Một xã hội sẽ có tính chất dân chủ chỉ khi nào người dân ở đó thực sự làm
chủ chính mình – tức có thể sử dụng đầy đủ quyền con người của mình mà không
cần xin phép ai và cũng không ai có quyền cho phép họ. Muốn làm được như vậy thì
phải tuân thủ các nguyên tắc “Quyền con người trong nhà nước pháp quyền” như
nêu trên.
Nguyên tắc này chính là một quy luật tự nhiên khách quan mà loài
người đã trải qua cả ngàn năm đúc kết thực chứng để hiểu rõ. Và nhờ tuân theo
quy luật này mà rất nhiều dân tộc đã xây dựng được một xã hội dân chủ cho họ
dưới rất nhiều các hình thức nhà nước khác nhau như Quân chủ lập hiến, Cộng hòa
đại nghị, Cộng hòa tổng thống … cho dù nguyên thủ quốc gia là vua hay thủ tướng
hay tổng thống thì vẫn phải ở dưới quyền con người được bảo vệ trên hết và bình
đẳng ở các quốc gia đó.
Do vậy việc xây
dựng dân chủ bằng các mô hình đều dẫn đến sai lầm vì dân chủ là tính chất được
hình thành từ dưới lên theo quy luật khách quan nói trên chứ không thể bằng sự
áp đặt từ trên xuống theo mô hình chủ quan. Nói cách khác, bản chất của dân chủ
– tức thành tố căn cơ tạo nên dân chủ – là quyền con người phải được bảo vệ
trên hết và bình đẳng để tất cả người dân có thể tự tin sử dụng chúng trọn vẹn.
Bảo đảm được thành tố này – tức tôn trọng quy luật Quyền con người trong Nhà
nước pháp quyền – thì chắc chắn sẽ tạo ra một nền dân chủ. Nền dân chủ đó có
thể có những hình thái, mô hình khác nhau tùy thuộc vào ý muốn của đa số nhân
dân.
Chẳn hạn như, vì đa số người dân Anh thích có vua/nữ hoàng nên họ bỏ phiếu
để duy trì hình thái quân chủ lập hiến để trao quyền tối cao của họ cho người
này nhằm kiểm soát các đảng phái chính trị làm theo ý chí của họ và chống sự
độc tài, và họ không cho phép người này được tham gia các hoạt động cầm quyền,
điều hành đất nước để người đó không thể lạm quyền. Khi nào họ thấy mô hình này
không phù hợp nữa thì họ sẽ bỏ phiếu thay đổi nó vì quyền của họ luôn đứng trên
hết, trên cả mô hình đó. Ý muốn của nhân dân là mệnh lệnh bắt buộc.
QUY LUẬT ĐỂ PHÁT TRIỂN
Ý muốn đó có thể
khác nhau bởi các thuộc tính sinh học, địa vị xã hội và quan điểm chính trị của
những người khác nhau. Nhưng tất cả họ đều có một cái giống nhau và bình đẳng
tuyệt đối là quyền con người của họ không hề khác nhau. Những ai có nổ lực vượt
bậc thì sẽ đề ra được những mô hình, phương thức tốt nhất, phù hợp nhất với
những hoàn cảnh, tình hình khác nhau thì sẽ thuyết phục được đa số ủng hộ để bỏ
phiếu trao quyền cho họ áp dụng mô hình, phương thức đó cho đất nước. Do vậy
những cái này liên tục thay đổi theo thời gian và bị tác động bởi bối cảnh lịch
sử trong lúc sự bảo vệ quyền con người trên hết và bình đẳng là không được thay
đổi để làm một nền tảng vững chắc – tức nền dân chủ – tạo sự ổn định cho những
sự thay đổi liên tục nói trên. Vi phạm sự bảo vệ này là phản dân chủ, là không
tuân theo quy luật khách quan nên không bao giờ có được sự phát triển bền vững,
tạo ra những điều tốt đẹp. Sự phát triển cũng phải tuân theo quy luật phát
triển tự nhiên thì mới luôn đạt được trạng thái cân bằng nên không bị đổ vỡ.
Nguyên tắc quyền
con người trong nhà nước pháp quyền cũng chính là quy luật phát triển tự nhiên
như thế. Hình vẽ dưới đây mô tả điều này:
Người Trung Hoa cổ
có câu ”dĩ bất biến ứng vạn biến” rất hay. Phải dựa vào những cái không thay
đổi để ứng phó với những cái liên tục thay đổi, nếu không thì mọi sự phát triển
sẽ không có nền, mất gốc và do vậy sẽ sụp đổ. Mà đối với con người thì chỉ có
quy luật của vũ trụ (tức vũ trụ quan) mới là bất biến không thể bị thay đổi
theo ý muốn của con người được. Còn những quy tắc của con người (tức nhân sinh
quan) thì luôn có thể thay đổi bởi chính họ hoặc người khác. Lịch sử nhân loại
đã chứng minh rằng khi loài người phát hiện và hiểu được các quy luật khách
quan của vũ trụ thì xã hội của họ sẽ phát triển vượt bậc. Điển hình là Newton
phát hiện luật Vạn vật hấp dẫn, Adam Smith phát hiện quy luật Bàn tay vô hình
(tức kinh thế thị trường ngày nay), Albert Einsteins phát hiện thuyết Tương đối
. Những phát hiện này đã khai sáng cho nhân loại hiểu rõ những quy luật của vũ trụ
đã tồn tại từ thuở khai thiên lập địa. Từ đó thế giới đã phát triển nhanh chóng
cho đến ngày nay, tạo ra một sự thịnh vượng và văn minh vĩ đại.
Nhưng sự phát triển
của thế giới vật chất như trên sẽ không thể bền vững, tốt đẹp nếu không dựa
trên những quy luật về tinh thần tự nhiên của con người. Sự không tốt đẹp của
nó – đúng hơn là tồi tệ – mà loài người đã phải chịu đựng chính là những nạn nô
lệ chà đạp con người, những cuộc chiến để giành giật của cải và hơn thua về ý
thức hệ hủy diệt con người trải cả hàng nghìn năm lịch sử, hoặc dùng quyền lực
và lợi ích vật chất để khống chế tư tưởng con người mới nổi lên gần đây ở các
chế độ đảng trị. Thế giới chúng ta sẽ không thể phát triển tốt đẹp và hòa bình
nếu căn nguyên của các thảm họa trên không được nhìn nhận đúng để trừ khử nó.
QUY LUẬT ĐỂ CÔNG
BẰNG
Các thảm họa như
trên đều xuất phát từ một nguồn gốc là quyền lực tuyệt đối của quốc gia bị rơi
vào tay của một người hoặc một nhóm người cầm quyền – chính là tình trạng
chuyên chế, hay nói cách khác chính là sự bất công trầm trọng – nên họ dễ dàng
gây ra những thảm họa đó vì lòng tham cá nhân. Do vậy nếu chúng ta làm cho thế
giới công bằng thì nhân loại sẽ tránh được những thảm họa tương tự. Có một
thời, vào lúc mà chủ nghĩa Cộng sản đang thịnh hành, người ta đã tin rằng có
thể đạt được sự công bằng bằng cách áp đặt tư tưởng giống nhau tuyệt đối cho
con người và cào bằng nhu cầu vật chất của họ.
Nhưng học thuyết đó đã thất bại
ê chề, đơn giản vì nó không hợp với quy luật tự nhiên của con người – tư tưởng
và nhu cầu của con người không bao giờ có thể đồng nhất như nhau được. Và chính
sự đa dạng của những cái này làm cho xã hội loài người phát triển. Cưỡng bức để
đồng nhất những cái đó đã làm cho sắc màu của cuộc sống xám xịt và xã hội lạc
hậu đến mức nào thì chúng ta cũng đều đã chứng kiến.
Nhưng nếu có một
quy luật về tinh thần giúp đạt được công bằng thì phải tồn tại một thành tố nào
đó mà tính chất của nó đối với tất cả mọi người phải tuyệt đối giống nhau bất
chấp sự khác biệt về thuộc tính của họ như màu da, sắc tộc, xuất thân, địa vị,
tư tưởng, v.v… Tương tự như thành tố thời gian vậy: ai cũng có được 24 giờ một
ngày như nhau tuyệt đối bất kể họ sống ở đâu. Cho dù không quá phức tạp nhưng
phải mất mấy ngàn năm và phải sau khi đã trải qua thảm họa của Thế chiến II thì
nhân loại mới có thể thừa nhận rộng rãi rằng: Quyền con người là tuyệt đối như
nhau cho bất kì ai là con người đang sống bất kỳ đâu trên hành tinh này.
Đây
chính là nguyên tắc phổ quát của Tuyên ngôn Toàn thế giới về Quyền con người mà
Liên hợp quốc đã long trọng tuyên bố vào năm 1948. Nguyên tắc phổ quát đó cũng
chính là quy luật của vũ trụ mà người ta không thể thay đổi được. Rõ ràng là
như vậy vì không ai có thể làm cho người khác tự nhiên không muốn mình có quyền
được sống, được tự do, được an toàn cá nhân để hạnh phúc. Dùng quyền lực có thể
áp đặt, tước đoạt các quyền đó của con người nhưng không thể làm cho họ thôi
khát khao có chúng.
Như vậy Quyền con
người chính là thành tố có tính chất bất biến và tuyệt đối bình đẳng đối với
mọi người. Và nếu đảm bảo tôn trọng thành tố này thì chúng ta sẽ có được sự
bình đẳng tuyệt đối cho từng người có được tất cả quyền con người hoàn toàn
giống nhau như ai cũng có 24 giờ/ngày vậy. Không ai có thể cho ai hoặc lấy đi
của ai các quyền và thời giờ của họ cả. Đến khi đó ai nỗ lực tốt, biết tận dụng
tốt hơn các quyền con người và thời giờ của mình thì sẽ có quyền sở hữu nhiều
thành quả hơn nên sẽ vượt trội hơn.
Đây chính là sự bình đẳng cơ bản mà nó
không chỉ tạo ra động lực lành mạnh thúc đẩy con người nỗ lực vươn lên mà còn
là một cái nền không thể thiếu để kinh tế thị trường vận hành một cách đúng
đắn: muốn vươn lên phải cạnh tranh để đáp ứng nhu cầu của người khác thay vì
giành giật và chà đạp. Và khi đó xã hội loài người sẽ phát triển nhanh chóng vì
nhu cầu vật chất lẫn tinh thần của họ liên tục được đáp ứng một cách tốt nhất.
Quy luật bàn tay vô hình sẽ tự nhiên điều tiết nhu cầu và việc đáp ứng nhu cầu
để đạt được một trạng thái cân bằng tối ưu. Tuy nhiên bàn tay vô hình không tự
điều tiết được ở một số lĩnh vực và tình huống, chẳng hạn: đơn giản thì có bảo
đảm an toàn thực phẩm phức tạp hơn là bảo vệ môi trường, hơn nữa là thuế và các
chính sách vĩ mô khác như an sinh, lợi ích cộng đồng, … cho nên phải cần bàn
tay hữu hình – chính là vai trò điều tiết của nhà nước.
Mà khi sự bình đẳng
tuyệt đối được đảm bảo thì nhà nước lúc đó chính là nhà nước pháp quyền để bảo
vệ quyền cho mỗi người. Nhờ vậy nó sẽ điều tiết các vấn đề trên đạt đến trạng
thái cân bằng quyền lợi cho mọi người theo quan điểm của đa số. Trạng thái đó
là sự bình đẳng phổ biến mà sẽ thường xuyên biến đổi theo ý muốn thay đổi của
con người, kéo xã hội phát triển lên theo đà tiến bộ về văn hóa của con người,
làm cho con người ngày càng thịnh vượng hơn, văn minh hơn.
THỊNH VƯỢNG HOẶC
BẤT ỔN
Trên là cách để
chúng ta xây dựng một xã hội ngày càng công bằng hơn nhờ vậy mà thịnh vượng và
văn minh hơn. Giá trị của cách này là ở chổ nó tạo ra một sự cân bằng thực chất
giữa mọi người để họ thực sự chấp nhận trạng thái bình đẳng phổ biến vì họ đã
có đủ quyền tự do để tranh đấu hoặc lựa chọn cho điều họ mong muốn. Chứ không
phải giá trị của nó nằm ở chổ đúng sai của các quan điểm chuẩn tắc được lựa
chọn. Ở đây không có đúng hoặc sai, chỉ có quan điểm nào thuyết phục được càng
nhiều người thì càng phù hợp cho bối cảnh từng giai đoạn. Không bao giờ có chân
lý tuyệt đối ở các quan điểm này.
Mọi sự áp đặt quan điểm công bằng không những
đã chứa đựng mầm mống bất công mà còn tạo ra sự bất mãn mà ngay cả có dùng
quyền lực để ép buộc đi nữa thì cũng chỉ gây ra sự đè nén chứ không phải cân
bằng, sự chịu đựng chứ không phải chấp nhận. Do vậy nó luôn tạo ra sự bất ổn
triền miên rồi dẫn đến sụp đổ khi sự đè nén và chịu đựng đã tới hạn.
Tình trạng bất ổn
lâu nay ở đất nước ta có nguồn gốc như thế nên nếu chúng ta không nhìn nhận và
giải quyết vấn đề từ gốc thì mọi nỗ lực ổn định vĩ mô đều sẽ thất bại, gây thêm
tai họa. Nhưng nếu nhìn nhận đúng thì chúng ta không những nhanh chóng ổn định
mà còn sẽ tạo nên những thành tựu vượt bậc. Sự nhìn nhận đó sẽ giúp chúng ta
tránh được một sự sụp đổ mà hậu quả của nó sẽ tàn phá chúng ta khủng khiếp
trong nhiều năm. Sự nhìn đó sẽ giúp chúng ta có được một nền tảng chính trị
vững chắc để xây trên đó những thượng tầng kinh tế, xã hội, văn hóa liên tục
cao hơn mà vẫn ổn định, và có đầy đủ mọi quyền con người của mình như bao dân
tộc tiến bộ ở các quốc gia phát triển để ngày càng thịnh vượng và văn minh. Nhờ
vậy mà chúng ta hạnh phúc.
Sự nhìn nhận đó lại
rất đơn giản. Chỉ cần chúng ta tự tin sử dụng hết tất cả các quyền mặc nhiên
của mình theo Tuyên ngôn toàn thế giới về quyền con người và đã được hiến định
đầy đủ thành các quyền công dân của nhân dân Việt nam tại Hiến pháp của nước
Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt nam. Đó là những quyền con người của chúng ta
trong nhà nước pháp quyền của chúng ta. Sự TỰ TIN đó chắc chắn và nhanh chóng
sẽ tạo nên một nền DÂN CHỦ thực chất cho chúng ta mà ở đó quyền con người
thiêng liêng luôn ngự trị tối thượng để bất kỳ ai cũng có được sự bình đẳng
tuyệt đối về quyền của mình so với người khác.
Nhờ nền dân chủ đó mà chúng ta
sẽ có được sự CÔNG BẰNG để xác lập các trạng thái bình đẳng phổ biến làm cân
bằng – tức hài hòa ý muốn của chúng ta. Nhờ vậy mà nhu cầu vật chất lẫn tinh
thần của mọi người luôn được đáp ứng tốt nhất, làm chúng ta giàu có và văn hóa.
Chỉ khi đó Việt Nam ta mới THỊNH VƯỢNG và VĂN MINH được.
Và cũng chỉ có như
vậy thì quyền lực tuyệt đối của các quốc gia trên thế giới mới không nằm trong
tay của một nhóm nhỏ cầm quyền, giúp họ dùng nó để gây ra những thảm họa vật
chất lẫn tinh thần cho nhân loại. Đó là cách chúng ta thúc đẩy hòa bình cho
trái đất.
Khi chúng ta tự tin
sử dụng các quyền bất khả xâm phạm của mình thì sẽ buộc những người cầm quyền ở
bất cứ thời kỳ nào cũng tôn trọng nguyên tắc Quyền con người trong nhà nước
pháp quyền, cũng tức là tuân thủ quy luật phát triển khách quan. Đất nước ta
đang đối mặt với quá nhiều vấn đề, nhưng chỉ cần chúng ta tự tin như vậy thì
tất yếu chúng sẽ được giải quyết tốt đẹp theo quy luật đó.
Vì vậy mục tiêu tối
thượng của Phong trào con đường Việt nam là: “Quyền con người phải được bảo vệ
trên hết và bình đẳng tại Việt Nam“.
Trần Huỳnh Duy Thức
